Antarktikada Ozon Azalması: Diatomların Həyatında Nə Dəyişir?

Antarktikanın ozon qatında uzunmüddətli azalma

1970-ci illərdən başlayaraq Antarktika stratosferində ozonun azalması müşahidə olunur. Bu proses əsasən insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan xlorofluorokarbonlar (CFC) və digər kimyəvi maddələrin emissiyası ilə əlaqələndirilir. Ozonun incələşməsi UVB şüalarının artmasına səbəb olub, bu isə Antarktikanın su və torpaq ekosistemlərinə ciddi təsir göstərir.

Diatomlar: Ozon dəyişkənliyinin canlı göstəriciləri

Profound gölünün 1911–2011-ci illəri əhatə edən sediment nümunələri üzərində aparılan araşdırmalar diatomların ozon səviyyəsi ilə əlaqəsini ortaya qoyub. Dörd əsas diatom növü – Gomphonema sp., Nitzschia cf. kleinteichiana, Humidophila tabellariaeformis və Pinnularia borealis – ozon səviyyəsinin dəyişməsinə fərqli reaksiyalar verib.

Humidophila tabellariaeformis ozon səviyyəsi azaldıqca artıb, digər üç növ isə əksinə, sayca azalıb. Bu fərqli davranışlar UVB radiasiyasının diatomların həyatına təsirini göstərir. Diatomların frustulları (sellüloz divarları) UV radiasiyasını əks etdirə və yaydıra bilir, bu da onların qorunma mexanizmlərindən biridir.

Ozon səviyyəsinin tarixi və bərpası

Sediment nümunələri əsasında aparılan rekonstruksiya göstərir ki, Holosen dövründə ozon səviyyəsi 305–384 Dobson vahidi (DU) arasında stabillik nümayiş etdirib. Lakin 1969-cu ildən başlayaraq ozon səviyyəsində kəskin azalma müşahidə olunub. Ozonun ən aşağı səviyyələri 1991 və 2000-ci illərdə qeydə alınıb – 191 DU (ölçülmüş) və 253 DU (rekonstruksiya).

1987-ci ildə qəbul edilən Montreal Protokolu CFC emissiyalarını azaldaraq ozon qatının bərpasına təkan verib. Buna baxmayaraq, Antarktika ozon qatı hələ tam bərpa olunmayıb və bərpa mərhələsindədir.

İnsan fəaliyyəti və təbiət arasında incə əlaqə

Araşdırma göstərir ki, insanın atmosferə təsiri mikroskopik canlıların həyatında belə açıq şəkildə özünü göstərir. Antarktikanın sərt şəraitində belə, ozon qatının incəlməsi diatomların növ tərkibinə və sayına təsir edir, bu isə ekosistemin məhsuldarlığını və tarazlığını dəyişdirir.

Nəticə

Antarktikada diatomların həyatındakı dəyişikliklər ozon qatının vəziyyətini anlamaq üçün qiymətli biomarker rolunu oynayır. Bu kiçik canlıların hekayəsi qlobal iqlim və ekoloji problemlərin insan həyatına necə təsir etdiyini göstərir. Ozon qatının bərpası üçün beynəlxalq səylər davam etdikcə, təbiətin bu incə balansını qorumaq daha da vacibdir.