Avstraliyada Günəş Enerjisində Milyardlıq Partlayış: Nə Baş Verir?

Avstraliyanın Qərbi Avstraliyasında yerləşən Australian SKA Pathfinder (ASKAP) radio teleskopu kainatda milyardlarla günəşin enerjisinə bərabər olan güclü kosmik partlayışın — gamma şüa partlayışının (GRB) — əks-sədasını qeydə alıb. Bu partlayış birbaşa müşahidə olunmayıb, lakin onun əks-sədası radio dalğalarında 1000 gündən çox yayımlanıb.

Gamma şüa partlayışları ulduzların çökməsi nəticəsində yaranır və yalnız Yerə yönəldikdə müşahidə edilir. Lakin ASKAP J005512-255834 kimi "orphan afterglow" adlanan hadisələrdə ilkin partlayışın şüaları Yerə yönəlmədiyi üçün birbaşa görünmür, ancaq ətraf mühitlə qarşılıqlı təsir nəticəsində yaranan zəif, amma uzunmüddətli əks-səda müşahidə olunur.

ASKAP tərəfindən aşkar olunan bu siqnal kiçik, parlaq və intensiv ulduz əmələgələn bir qalaktikada, qalaktikanın mərkəzindən kənarda baş verib. Bu, partlayışın superkütləvi qara dəliklə əlaqəli olmadığını göstərir. Beləliklə, hadisənin mənşəyi ulduzun çökməsi ilə bağlıdır və qara dəliklərin ulduzları parçalaması (TDE) ehtimalı azdır.

Sidney Universitetindən Ashna Gulati bu hadisəni "indiyədək ən inandırıcı orphan afterglow namizədi" kimi qiymətləndirir. O bildirir ki, GRB-lər ulduz çökməsi və ya kompakt obyektlərin birləşməsi nəticəsində yaranan güclü, dar şüa şəklində enerji partlayışlarıdır. Əgər şüa Yerə yönəlməzsə, ilkin partlayış görünmür, lakin sonradan yaranan zəif əks-səda müşahidə oluna bilər.

Bu kəşf astronomlara belə görünməyən, lakin güclü partlayışların izlərini tapmaq üçün yeni imkanlar yaradır. ASKAP J005512-255834 hadisəsi gələcəkdə oxşar əks-sədaların aşkar edilməsində nümunə kimi istifadə ediləcək.

Tədqiqat 17 mart 2026-cı ildə The Astrophysical Journal jurnalında dərc olunub.