Ayda metan sızması: Kosmik missiyaların gələcəyi təhlükədəmi?

Ayda metanın yayılması və elmi əhəmiyyəti

Kosmik gəmi enişləri zamanı Ay səthinə buraxılan metan qazı, Ayın atmosferinin olmaması səbəbindən sərbəst şəkildə yayılır və xüsusilə Ayın qütbündə yerləşən ultra-soyuq kraterlərdə toplanır. Bu kraterlərdə milyardlarla il ərzində qorunmuş qədim su buzları və üzvi maddələr mövcuddur ki, bu da həyatın başlanğıcı ilə bağlı elmi tədqiqatlar üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Metanın balistik hərəkəti və qütb buzlarında yığılması

Tədqiqatlar göstərir ki, metan molekulları Ay səthində balistik trayektoriyalar üzrə hərəkət edir və təxminən iki Ay günü ərzində səthin əks qütbünə çatır. Yeddi Ay günü ərzində isə metanın 54%-i Ayın qütbündəki soyuq bölgələrdə yığılır, onlardan 12%-i şimal qütbündə yerləşir. Lakin metanın buz qatlarının dərinliyinə nüfuz edib-etmədiyi hələ dəqiq məlum deyil.

Kosmik missiyalarda çirklənmə riski və qorunma tələbləri

Avropa Kosmik Agentliyinin (ESA) Argonaut proqramı çərçivəsində 2030-cu ildə Ayda ilk missiya planlaşdırılır. Tədqiqatın rəhbəri Francisca Paiva bildirir ki, kosmik gəmi mühərriklərinin yanması zamanı yaranan metan qazı Ayın təbii mühitini çirkləndirə bilər. ESA-nın planetar mühafizə üzrə əməkdaşı Silvio Sinibaldi isə deyir: “Axırda, harada eniş etsəniz də, çirklənmə qaçılmazdır.” Bu isə Ayın elmi dəyərini qorumaq üçün ciddi qaydaların hazırlanmasını və tətbiqini zəruri edir.

Təbii mühitin qorunması və gələcək çağırışlar

Ayın səthi geoloji cəhətdən demək olar ki, dəyişməyib və onun təbii mühitinin qorunması vacibdir. Sinibaldi əlavə edir: “Bizdə Antarktika və milli parklar kimi yerlərdə çirklənməni tənzimləyən qanunlar var. Mən hesab edirəm ki, Ay da belə qiymətli bir mühitdir.” Tədqiqatçılar missiya komandalarını bu mövzuda məlumatlandırmaq və çirklənmənin qarşısını almaq üçün tədbirlər görmək çağırışı edirlər.

Elmi tədqiqatlar və məsuliyyət

Bu tədqiqat noyabr 2025-ci ildə Journal of Geophysical Research: Planets jurnalında dərc olunub və Ay missiyalarında kimyəvi çirklənmənin azaldılması üçün yeni qaydalar təklif edir. Francisca Paiva vurğulayır: “Əgər bu modelləri təsdiqləyəcək alətlər missiyalarda olmazsa, böyük fürsəti əldən verəcəyik.” Bu kəşflər Ayda həyatın başlanğıcı ilə bağlı yeni suallar yaradır və kosmik missiyaların elmi uğurlarını artırmaq üçün həm fürsət, həm də məsuliyyət yaradır.