Ayın Cənub Qütbü–Aitken Hovuzundakı Sirr İlk Dəfə Açıqlanır!

Ayın ən böyük təsir krateri: Cənub Qütbü–Aitken hovuzu

Ayın ən böyük təsir krateri sayılan Cənub Qütbü–Aitken (SPA) hovuzu, təxminən 2000 kilometr genişliyi ilə kosmik təsirlərin ən möhtəşəm nümunələrindən biridir. Bu nəhəng krater Ayın uzaq tərəfində yerləşir və onun yaranması böyük, fərqlənmiş asteroidin güclü zərbəsi ilə bağlıdır.

Asteroidin unikal təsiri

Tədqiqatlar göstərir ki, bu asteroid fərqlənmiş, yəni sıx dəmir nüvəsi və daş qatından ibarət idi. Təxminən 260 kilometr genişliyində olan asteroid, Ay səthinə şimaldan cənuba doğru saniyədə 13 kilometr sürətlə və 30 dərəcə bucaq altında çırpılıb. Bu bucaq asteroidin üst qatlarının soyulmasına səbəb olub, nəticədə dəmir nüvəsi hovuzun daralmış, yəni oval formasını yaratmışdır. Sadə, homojen asteroid isə daha dairəvi krater meydana gətirərdi.

Mantiyanın dərinliklərindən gələn izlər

Bu təsir həm də Ayın mantiyasından materialın Cənub Qütbünə atılmasına səbəb olub. NASA-nın Artemis astronavtları gələcəkdə Cənub Qütb yaxınlığında bu materialdan nümunə götürməyi planlaşdırır. Bu nümunələr Ayın mantiyasının 90 kilometr dərinliyindən ola bilər və Ayın daxili quruluşu haqqında yeni məlumatlar verəcək.

Artemis missiyasının yenilənmiş planları

Əvvəlcə Artemis III missiyası Cənub Qütbündə nümunə götürməyi planlaşdırırdı, lakin proqram dəyişdirilib. İlk insanlı eniş Artemis 4 missiyası ilə 2028-ci ildən gec olmayaraq həyata keçiriləcək. Bu gecikmə tədqiqatların gedişatına təsir etsə də, gələcək missiyalar Ayın sirrlərini açmaq üçün yeni imkanlar yaradacaq.

Ekspert rəyi

Purdue Universitetindən Shigeru Wakita deyir: “Asteroidin nüvəsi SPA hovuzunun daralmış formasına cavabdehdir.” Bu, Ayın geoloji tarixində nadir və əhəmiyyətli hadisədir.

İnsanların kosmosa baxışı dəyişir

Bu kəşf göstərir ki, Ayın yalnız səthində deyil, dərin qatlarında da hələ çox sirr var. Gələcək astronavtların gətirəcəyi nümunələr insanlığın kosmosdakı yerini daha yaxşı anlamasına kömək edəcək. Bu, həm elm, həm də insanlıq üçün yeni üfüqlər açır.

2026-cı ilin mayında Science Advances jurnalında dərc olunan bu tədqiqat, Ayın ən böyük təsir kraterinin yaranma tarixçəsini və onun geoloji əhəmiyyətini yeni işıqlandırır.