Azərbaycanda “robotlar haqqında qanun” qəbul oluna bilərmi?

Azərbaycanda texnologiya tənzimlənməsi adətən iki mərhələdə yetişir: əvvəlcə dar bir sahə (məsələn, pilotsuz uçuş aparatları) üzrə praktiki qaydalar formalaşır, sonra isə texnologiya genişləndikcə vahid çərçivə qanuna çevrilir. Son 1–2 ildə bu “yetişmə siqnalları” aydın görünür:

• Dövlət artıq AI üzrə standartlaşdırmanı sistemləşdirir: Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi AI standartlarının milli standart kimi qəbuluna başladığını və bunu TK-05 texniki komitəsi ilə apardığını açıqlayıb.
• UAV (dron) sahəsində rəqəmsal icazə və dövlət qeydiyyatı prosesi dərinləşir: MyGov üzərindən “xüsusi icazə” və “dövlət qeydiyyatı” müraciətlərinin rəqəmsallaşdırıldığı, qeydiyyat şəhadətnaməsinin 5 il etibarlı olduğu kimi detallar “robotika hüququ”nun artıq hissə-hissə qurulduğunu göstərir.
• İctimai müzakirədə konseptual model artıq səslənir: Trend.Az-da Kuseba Teymurun “ROBOTEX” tipli dövlət yanaşması və robotlar üçün infrastruktur (roboparking, dron meydançaları, xüsusi zolaqlar) ideyaları ayrıca xətt kimi verilib.

Azərbaycan robotexnika və süni intellekt sahəsində yeni bir dövr başlada bilər. Məqalədə müzakirə edilən "Robotlaşdırılmış sistemlər və avtonom texnologiyalar haqqında" qanun layihəsi ölkənin
texnoloji transformasiyasında mühüm addım ola bilər. 

Yeni Reallıq: Robotlar Arasında Yaşamaq

2026-cı ilin əvvəlində olduğumuz bir dövrdə dünya texnologiya sahəsində sürətli dəyişikliklər yaşayır. Süni intellekt əsaslı sistemlər, avtopilot nəqliyyat vasitələri, çatdırılma dronları və xidmət robotları artıq elmi-fantastika olmaqdan çıxıb gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilir. Qlobal robototexnika bazarının 2025-ci ildə 70 milyard dollar məbləğini keçməsi və 2030-cu ilə qədər 150 milyard dollara çatacağı proqnozları bu sahənin nə qədər sürətlə inkişaf etdiyini göstərir.

Azərbaycan bu texnoloji revolyusiyada hansı mövqedə dayanır? Ölkənin texnoloji inkişaf strategiyası bu yeni reallığa necə cavab verəcək? Bu sualların cavabı hazırda müzakirə edilən qanun layihəsində gizlənə bilər.

ROBOTEX konsepti: Gələcəyin Agentliyi

Robotlaşdırılmış Sistemlər və Avtonom Texnologiyaların İnkişafı Agentliyi (ROBOTEX) Azərbaycanın bu sahədəki mərkəzi qurumu olmaqla, Rəqəmsal İnkişaf Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərə bilər. Agentliyin əsas məqsədi robototexnika və avtonom sistemlərin inkişafı üçün vahid hüquqi, texniki və iqtisadi əsas yaratmaqdan ibarət ola bilər. 

Azərbaycanın Texnoloji İnkişafında Yeni Çağ: Robotlar Haqqında Qanun konseptinin Mümkün Strukturu

Texnologiya və avtomatlaşdırma artıq bəzi ölkələrdə yalnız elm və sənaye məsələsi deyil; onlar milli iqtisadiyyatın və cəmiyyətin gələcəyini müəyyən edən strateji faktorlar kimi çıxış edir. Bu kontekstdə Azərbaycan üçün “robotlar haqqında qanun” müzakirəsi təkcə hüquqi sənədin hazırlanması deyil, həm də ölkənin rəqəmsal uğur modelinin formalaşması deməkdir.

Qanun nəyi hədəfləyə bilər və niyə vaxtı məhz indi yetişib?

Son illərdə texnologiyanın gündəlik həyata nüfuz etməsi ilə yanaşı, rəqəmsal iqtisadiyyatın qurulması və AI (süni intellekt) texnologiyalarının standartlaşdırılması istiqamətində ilk addımlar atılıb. Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi AI standartlarının milli səviyyədə tətbiqi prosesini başladıb ki, bu da robot texnologiyalarının hüquqi əsaslarının formalaşdırılması üçün münbit zəmin yaradır.

Dronlar sahəsində dövlət-sahibkarlıq mexanizmlərinin rəqəmsallaşdırılması, o cümlədən qeydə alınması və icazələrin verilməsi prosesi “biznes-gidecəyi yolları”nı qurur. Bu yanaşma artıq onlayn reyestr və icazə mexanizmlərini gündəmə gətirib.

Bu inkişaflar göstərir ki, robotlar haqqında vahid qanuni çərçivənin yaradılması təkcə cəmiyyət üçün deyil, həm də investorlar və texnologiya şirkətləri üçün önəmli olacaq.

Qanunun məzmunu: nə gözlənilir?

“Robotlar haqqında qanun” konsepti yalnız texniki tənzimləmə deyil, rünklərarası – hüquq, biznes, təhlükəsizlik və data hüququ terminlərini birləşdirən kompleks bir struktur ola bilər.

1. Robotların təsnifatı və müəyyənləşdirilməsi

Qanunun əsas sütunlarından biri robotların kateqoriyaya ayrılmasıdır:

• Sənaye və kommersiya robotları,

• Xidmət istiqamətli robotlar (məsələn, səhiyyə və logistika robotları),

• Avtonom nəqliyyat və dronlar.
   

Bu dəqiqləşdirmə “nə robotdur?” sualını konkretləşdirir və hüquqi sistem üçün əsas rol oynayacaq.

2. Lisenziyalaşdırma və reyestr sistemi

Qanunda robotların və onların operatorlarının dövlət reyestrində qeydiyyatı və lisenziyası üçün vahid baza nəzərdə tutula bilər. Bu reyestr istehsalçıdan operatora qədər bütün həyat dövrünü izləməyə imkan verə bilər və həmçinin dövlət nəzarətini effektiv edir.

3. Texniki və təhlükəsizlik standartları

Robotların fiziki təhlükəsizlik, kibertəhlükəsizlik və ətraf mühit üzərində təsiri kimi komponentlər üçün texniki standartlar mütləqdir. Agentlik səviyyəsində test, sertifikatlaşdırma və periodik audit mexanizmləri qurula bilər.

4. Məsuliyyət və sığorta rejimi

İnsanlarla qarşılıqlı əlaqədə olan robotlar üçün zərərin ödənilməsi, sığorta və məsuliyyət qaydaları xüsusi maddələrlə tənzimlənə bilər. Bu yanaşma sahibkarların hüquqi risklərini azaldacaq və bazara investor etimadını artıracaq.

5. Data və etik normalar

İnsan məlumatlarının toplanması və işlənməsi məsələlərində robotlar böyük həcmdə data yığa bilər. Burada gizlilik, anonimləşdirmə və istifadəçi razılığı kimi prinsiplər qanun ilə təmin edilməlidir.

Ekspert baxışı: Teymur Kuseba perspektivi

Azərbaycan texnoloji məkanında tanınan mütəxəssislərdən biri, biznes və innovasiya eksperti Teymur Kuseba, bu kimi hüquqi təşəbbüslərin texnologiyanın kütləviləşməsindən qabaq hazırlanmasının vacibliyini vurğulayır. Onun baxışı göstərir ki, dövlət robot texnologiyalarının sürətlə artdığı bir zamanda reaktiv deyil, proaktiv model qurmalıdır – yəni texnologiya artıq geniş istifadə olunmadan qabaq standartlar, məsuliyyət və infrastruktur sahəsində sabit qaydalar formalaşmalıdır.

Bu məntiq biznes və investisiya baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır: proqnozlaşdırıla bilən legal mühit investor risklərini azaldır və yeni texnologiyalara sərmayələri cəlb edir.

Gələcəyin qanuni çərçivəsi

Azərbaycan üçün robotlar haqqında qanun hələ qəbul edilməyib, lakin texnologiya və rəqəmsal sahədə mövcud təşəbbüslər bu istiqamətdə ciddi zəmini göstərir. Robotlar yalnız sənaye avtomatlaşdırması deyil, həm də rəqəmsal iqtisadiyyatın əsas sütunlarından biri olacaq.

Bu qanun layihəsi qəbul olunarsa, o:

• dövlət və özəl sektor arasında əməkdaşlığı gücləndirəcək,

• sahibkarlıq mühitini şəffaflaşdıracaq,

• texnoloji investorlar üçün daha cəlbedici mühit yaradacaq, və

• sosial məsuliyyət məsələlərində balanslı yanaşma təmin edəcək.

Bu sənəd, nəticə etibarilə, Azərbaycanda texnologiyanın idarəolunması və inkişafı üçün hüquqi əsas xəritəsini təyin edə bilər – bu da ölkəni regionda rəqəmsal qarşılaşmalarda bir addım öndə saxlaya bilər.