Beynəlxalq Kosmik Stansiyanın Dənizə Atılması: Ekoloji və Hüquqi Təhlükələr Nələrdir?

Beynəlxalq Kosmik Stansiyanın Son Səyahəti

NASA, 2028-ci ilin əvvəlindən başlayaraq Beynəlxalq Kosmik Stansiyanı (ISS) Yer atmosferinin təbii sürtünməsi və Rusiya seqmentinin manevrləri vasitəsilə tədricən aşağı endirməyi planlaşdırır. 2029-cu ilin ortalarında isə NASA, SpaceX tərəfindən təmin edilən və hökumət tərəfindən maliyyələşdirilən ABŞ-ın Deorbit Gəmisi (USDV) vasitəsilə stansiyaya qoşulacaq. USDV-nin 46 Draco mühərriki ISS-ni Sakit Okeandakı Point Nemo zonasında idarə olunan reentri ilə suya endirəcək. Point Nemo okeanda insan fəaliyyətindən ən uzaq nöqtə kimi tanınır.

Ekoloji Narahatlıqlar və Hüquqi Boşluqlar

Vaşinqtonda yerləşən Ocean Foundation təşkilatı bu planın okean sağlamlığı üçün ciddi narahatlıqlar yaratdığını bildirir. Onların sözlərinə görə, ISS-nin qalıqlarının okean dibinə düşməsinin tam ekoloji təsiri hələ tam öyrənilməyib. Reentri zamanı daha sıx materialların parçalanmadan sağ qalması və dəniz dibinə çatması ehtimalı ekosistemlər üçün risk yaradır.

Beynəlxalq hüquqda kosmik tullantıların başqa ölkənin ərazisinə düşməsi halında məsuliyyət nəzərdə tutulsa da, okean mühitinə dair belə qorunma yoxdur. Ocean Foundation bu hüquqi boşluğun aradan qaldırılmasını və tam ekoloji təsir qiymətləndirməsinin aparılmasını tələb edir. BBNJ Müqaviləsi (High Seas Treaty) okean mühitinə təsir edən fəaliyyətlər üçün ekoloji qiymətləndirmə tələb edir, lakin ISS planına tətbiqinin detalları hələ dəqiqləşdirilməyib.

NASA və SpaceX Planlarının Gələcəyi

ABŞ Hökumət Hesabatlılıq İdarəsinin (GAO) hesabatına əsasən, USDV 2030-cu ilin sonu və ya 2031-ci ilin əvvəlində reentri həyata keçirəcək. Bu, tarixdə ən böyük idarə olunan kosmik stansiya reentrisi olacaq və həm ekoloji, həm də hüquqi baxımdan beynəlxalq ictimaiyyət üçün yeni çağırışlar doğurur.

İnsan və Təbiət Üzərində Təsirlər

Ocean Foundation-un prezidenti Mark Spalding bildirir ki, okeanın uzaq olması onun dəyərsiz olduğu anlamına gəlməməlidir. Bu hadisə beynəlxalq hüquqda okean mühitinin qorunması üçün mövcud boşluqları açıq şəkildə ortaya qoyur. İnsanlıq üçün bu, kosmik texnologiyaların inkişafı ilə yanaşı, təbiətə və hüquqa hörmətin necə qorunacağı barədə ciddi düşünmək üçün fürsətdir.

ISS-nin dənizə endirilməsi planı həm texnoloji nailiyyət, həm də ekoloji məsuliyyət məsələlərini bir araya gətirir. Bu prosesin nəticələri yalnız elm adamları üçün deyil, bütün dünya üçün əhəmiyyətlidir.