Biomedikal Preprint Nəticələri Niyə Çox Vaxt Dəyişmir? Yeni Araşdırma Cavablandırır

Biomedikal preprintlərin etibarlılığına dair geniş təhlil

Elm dünyasında preprintlər – yəni rəsmi nəşrdən əvvəl yayımlanan tədqiqatlar – getdikcə daha çox yayılır. Lakin onların nəticələrinin nə dərəcədə etibarlı olduğu hələ də müzakirə mövzusudur. 72,644 biomedikal preprintin əsas nəticələri üzərində aparılan yeni təhlil bu suallara aydınlıq gətirir.

Əsas nəticələr nadir hallarda dəyişir

Tədqiqat göstərir ki, preprint kimi yayımlanan işlərin 39.9%-ində əsas nəticələr nəşr olunmuş versiyada dəyişməyib. Yarımından çoxunda (50%) isə yalnız kiçik redaktələr, əsasən ifadə tərzində dəyişikliklər müşahidə olunub. Yalnız 10%-dən bir qədər çox tədqiqatda əsas nəticələrdə əhəmiyyətli dəyişikliklər qeydə alınıb.

Sahələr üzrə fərqliliklər

Bioinformatika sahəsində əsas dəyişikliklərin faizi 7.2% təşkil etsə də, mikrobiologiyada bu göstərici 17.5%-ə yüksəlir. Bu fərqliliklər sahənin xarakterindən və tədqiqatların mürəkkəbliyindən irəli gəlir.

Zamanla əsas dəyişikliklərin sayı azalır

2019-cu ildə preprintlərdə əsas dəyişikliklərin faizi 17% olmuşdusa, 2024-cü ildə bu rəqəm 5.7%-ə qədər azalıb. Tədqiqat müəllifi Ruslan Rust bunun səbəbi kimi əvvəlki illərdə, xüsusilə COVID-19 pandemiyası zamanı tədqiqatların sürətlə paylaşılması zərurətini göstərir. Son illərdə isə preprintlərin ilkin versiyalarında artıq nəzərdən keçirmə rəyinin əks oluna bilməsi bu azalmaya səbəb ola bilər.

Geri çağırılma riskləri azdır

Preprint kimi yayımlanan tədqiqatların geri çağırılma sayı 8.1/10,000 təşkil edir. Müqayisədə, preprint kimi yayımlanmayan işlərdə bu göstərici 18.7/10,000-dir. Lakin müəlliflər qeyd edir ki, bu müşahidə xarakterlidir və preprintlərin geri çağırılma riskini mütləq azaltdığını sübut etmir.

Elm dünyasında preprintlərin rolu

Preprintlər elmi nəticələrin sürətli paylaşılması üçün geniş istifadə olunur. Bu təhlil onların etibarlılığını təsdiqləyir və elmi müzakirələrin şəffaflığını artırır. Lakin tədqiqat hələ peer review mərhələsindən keçməyib və nəticələr ehtiyatla qiymətləndirilməlidir.

İnsanlara təsiri və gələcək perspektivlər

Tədqiqatçılar və elm ictimaiyyəti üçün bu nəticələr preprintlərin elmi prosesdə önəmli rol oynadığını göstərir. Erkən paylaşım sayəsində yeni ideyalar sürətlə müzakirəyə çıxarılır, səhvlər vaxtında aşkar edilir. Bu isə elmin inkişafını sürətləndirir və cəmiyyət üçün daha etibarlı bilik bazası yaradır.

Nəticədə, biomedikal preprintlər elmi yeniliklərin sürətli və etibarlı yayılmasında əhəmiyyətli vasitə kimi qalır.