Böyük Hadron Kollayderi: Erkən Kainatın Sirrləri İlk Dəfə Aşkar Olunur

Erkən kainatın izlərini axtarış

Large Hadron Collider (LHC) alimləri kainatın yaranmasının ilk anlarını anlamağa yaxınlaşdırır. ALICE layihəsi çərçivəsində dəmir nüvələri deyil, proton-proton, proton-qurğuşun və qurğuşun-qurğuşun toqquşmaları həyata keçirilir. Bu toqquşmalar nəticəsində yaranan quark-gluon plazması, erkən kainatın ilkin maddəsi kimi, laboratoriya şəraitində yenidən yaradılır.

Quark-gluon plazması və anizotropik axın

ALICE müşahidələri göstərir ki, bu toqquşmalarda anizotropik axın – yəni hissəciklərin qeyri-bərabər yayılması – baryonlarda mesonlardan daha güclüdür. Baryonlar üç quarkdan, mesonlar isə iki quarkdan ibarətdir. Bu fərq, maddənin davranışını və ilkin şəraitdəki dinamikanı anlamağa kömək edir.

Kiçik toqquşmalarda böyük kəşf

ALICE təcrübəsinin Fizika Koordinatoru David Dobrigkeit Chinellato qeyd edir: “Bu axın nümunəsini ilk dəfə geniş impuls intervalında və müxtəlif hissəcik növlərində, proton-proton toqquşmalarının kiçik bir alt qrupunda müşahidə etdik.” ALICE-nin nəticələri göstərir ki, hətta kiçik toqquşmalarda da quark-gluon plazması yarana bilər. Bu, əvvəlki modellərin yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb olub. Ənənəvi modellər quarkların birləşməsini – koalesensiyasını – nəzərə almadıqda müşahidə olunan axını izah edə bilmirdi.

Gələcək tədqiqatlar və yeni perspektivlər

ALICE komandası 2025-ci ildə qeydə alınan oksigen toqquşmalarını araşdırmağı planlaşdırır. Bu toqquşmalar proton və qurğuşun toqquşmaları arasında yerləşir və yeni anlayışlar gətirəcək. Layihənin sözçüsü Kai Schweda bildirir: “Oksigen toqquşmaları quark-gluon plazmasının təbiəti və inkişafı barədə yeni məlumatlar verəcək.” Bu tədqiqat 20 mart 2026-cı ildə Nature Communications jurnalında dərc olunub.

İnsan və kainat arasında körpü

Bu tədqiqatlar yalnız fizikanın dərinliklərinə səyahət deyil, həm də insanlığın kainatdakı mövqeyini anlamaq üçün bir addımdır. Hər bir toqquşma, hər bir müşahidə bizə milyardlarla il əvvəlki kainatın sirlərini açır və gələcək nəsillərə yeni üfüqlər açır.