CERN-də ilk dəfə: Kainatın ilkin mayesi kvark dalğaları ilə aşkarlandı

Kainatın başlanğıcına səyahət

CERN-in Large Hadron Collider (LHC) 30 yanvar 2026-cı ildə kainatın ilkin mayesi olan kvark-gluon plazmasını araşdırmaq üçün yeni bir mərhələyə qədəm qoydu. Bu plazma, Böyük Partlayışdan dərhal sonra mövcud olmuş, trilyonlarla dərəcə isti, lakin maye kimi davranan ekzotik bir maddədir.

Kvark-gluon plazmasının sirri

MIT-in fizika professoru Yen-Jie Lee və onun komandası LHC-də 13 milyard toqquşma nəticəsində yaranan kvark-gluon plazmasının davranışını CMS detektoru vasitəsilə müşahidə etdi. Bu toqquşmalar plazmanın maye kimi davrandığını və kvarkların plazmada dalğalar yaratdığını göstərdi.

Dalğaların gücü və mənası

Tədqiqatçılar kvarkların yaratdığı dalğaların ölçülməsini mümkün etdi. Bu dalğalar Z-boson hadisələrinin əks istiqamətində müşahidə olundu. Z-bosonlar plazmaya təsir etməsə də, kvarklarla birlikdə hərəkət edir. Bu, plazmanın sürtünməsiz maye kimi axdığını və kvarkların plazmanı özü ilə apardığını sübut edir.

Elmi irəliləyiş və insan təsiri

Bu kəşf kvark-gluon plazmasının xüsusiyyətlərini daha dərindən anlamağa imkan verir. Yen-Jie Lee bu tədqiqatı “ilk kvark şorbasının anlıq görüntüsü” kimi təsvir edir. Bu, kainatın yaranış anını xatırladan bir anlıq kəşfdir və insanlara kainatın ən ilkin mərhələlərini daha yaxşı başa düşmək imkanı yaradır.

Nəticə

CERN-in 27 kilometr uzunluğundakı LHC-si və MIT-nin qabaqcıl tədqiqatçıları kainatın ən qədim mayesini yenidən canlandıraraq, kvark-gluon plazmasının maye kimi davranışını sübut etdilər. Bu, fizika və kosmologiya sahəsində yeni üfüqlər açır və kainatın yaranışına dair anlayışımızı zənginləşdirir.