Çində AI ilə işdən çıxarma qadağası: Yeni dövrdə işçilərin qorunması necə olacaq?

Süni intellekt və işçi hüquqları arasında sərhəd

Çinin Hangzhou və Pekin məhkəmələri 2024-cü ildə süni intellekt (AI) vasitəsilə işçilərin işdən çıxarılmasını qanunsuz elan edib. Bu qərarlar işçilərin hüquqlarının qorunmasında yeni mərhələ kimi qiymətləndirilir. AI-nin biznesdə strateji seçim olmasına baxmayaraq, onun işdən çıxarma üçün əsas kimi istifadə olunması rədd edilir.

Qanunsuz işdən çıxarılma hallarına məhkəmə müdaxiləsi

Hangzhou məhkəməsi Zhou adlı keyfiyyətə nəzarət üzrə mütəxəssisin işdən çıxarılmasını qanunsuz sayıb. Zhou-nun aylıq maaşı 25,000 yuan (təxminən 3,640 ABŞ dolları) idi və işdən çıxarılma sonrası onun daha aşağı səviyyəli vəzifəyə keçirilməsi və maaşının 40 faiz azaldılması planlaşdırılmışdı. Zhou bu təklifi rədd edib və işdən çıxarılıb. Pekin məhkəməsi isə 2009-cu ildən data toplayıcı kimi çalışan Liu-nun işdən çıxarılmasını da qanunsuz hesab edib. Hər iki işçi işdən çıxarılma qərarlarına qarşı arbitraj panelinə müraciət edib və onların xeyrinə qərar verilib.

AI ilə işdən çıxarmaların miqyası və tənzimləmə

2026-cı ilin ilk dörd ayında texnologiya sektorunda 78,000 işçi işdən çıxarılıb, onların təxminən yarısı AI ilə əlaqəli səbəblərdən azad edilib. Meta may ayında 8,000, Oracle isə mart ayında 20,000-30,000 işçini işdən çıxarıb. Çin hökuməti 2026-cı ildə AI-nin sui-istifadəsinə qarşı kampaniya apararaq, dərin saxtakarlıqlar, fırıldaqçılıq və dezinformasiya ilə mübarizə aparıb, AI tərəfindən yaradılan məzmunun etiketlənməsi və chatbotların tənzimlənməsi kimi tədbirlər həyata keçirib.

Beynəlxalq müqayisə və perspektivlər

Çində AI ilə işdən çıxarmaq qadağan edilsə də, ABŞ-da işçilər demək olar ki, istənilən səbəbdən işdən çıxarıla bilər, Montana ştatı istisna olmaqla. ABŞ-da AI ilə bağlı işdən çıxarmaların statistikası barədə qanun layihəsi təqdim edilsə də, hələ qəbul edilməyib. Avropa İttifaqı isə AI-nin işdə istifadəsini yüksək risk kateqoriyasına daxil edib və 2026-cı ilin avqustunda Avropa AI Aktını qüvvəyə minəcək. Lakin bu akt AI ilə işdən çıxarmaları qadağan etmir, sadəcə AI-nin işdə istifadəsini tənzimləyir.

İnsan hekayələri və sosial təsirlər

Zhou və Liu kimi işçilərin hüquqlarının qorunması, AI-nin sürətlə yayıldığı dövrdə işçilərin gələcəyinə ümid işığıdır. Çində gənc işsizliyin 15.3 faiz olduğu bir vaxtda, məhkəmələrin bu qərarları işçilərin sosial müdafiəsini gücləndirir və işsizlik riskini azaldır. Şirkətlərin işdən çıxarma xərclərini daşıması isə işçilərin haqlarının daha da möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Çinin bu addımı texnologiyanın insan həyatına təsirini balanslaşdırmaq və işçi hüquqlarını qorumaq üçün nümunə ola bilər. AI-nin inkişafı davam etsə də, insan amilinin ön planda saxlanılması sosial ədalətin təminatıdır.