Cırtdan Qalaktikalarda Tünd Maddənin Sirri İlk Dəfə Açıqlanır

Kosmosun kiçik sakinləri və tünd maddənin sirri

Cırtdan qalaktikalar, görünüşdə kiçik və zəif işıqlı olsa da, tünd maddə ilə zəngin kosmik strukturlardır. Onların mərkəzində tünd maddənin sıxlığı "cusp" (kəskin zirvə) şəklində olmalı olsa da, ulduzların hərəkəti bu gözləntiləri təsdiqləmir və daha çox "core" (düzləşmiş) struktura oxşayır. Bu paradoks alimləri qalaktikaların formalaşması və tünd maddənin paylanması barədə yeni suallarla üz-üzə qoyur.

Tünd subhalolar və qalaktikaların inkişafı

Son tədqiqatlar göstərir ki, ulduzlar tünd subhaloların – yəni tünd maddənin qalaktikanın böyük tünd maddə haloları içindəki kiçik, yığcam kütlələrinin – təsiri ilə orbitlərini genişləndirir. Bu proses cırtdan qalaktikaların müəyyən sabit konfiqurasiyaya, yəni "dinamik cazibə nöqtəsi"nə doğru inkişaf etdiyini göstərir. Böyük qalaktikaların cazibə qüvvəsi isə onların xarici qatlarını soyur; bu proses "tidal soyulma" adlanır və cırtdan qalaktikaların təkamülünü sürətləndirir.

Uzunmüddətli sabitlik və təkamül

Təkbaşına olan cırtdan qalaktikalar təxminən 14 milyard il – yəni kainatın yaşı qədər müddətdə sabit formaya çatır. Maraqlıdır ki, bu qalaktikalar ilkin tünd maddənin 99%-dən çoxunu itirmədən ulduzlarını qoruyur. Ulduzların sürət dispersiyası isə tünd maddənin maksimal sürətinin təxminən yarısıdır və 0.48-0.54 arasında dəyişir. Bu göstəricilər cırtdan qalaktikaların müxtəlifliyinin təkamül nəticəsi olduğunu göstərir.

Elmi çətinliklər və qeyri-müəyyənliklər

Alimlər üçün ən böyük çətinliklərdən biri tünd maddənin dəqiq paylanması və qalaktikaların 3D orientasiyasının bilinməməsidir. Bu, kütlə və sıxlıq profilinin hesablanmasını çətinləşdirir. Həmçinin, mövcud modellər tünd subhaloların ümumi tünd maddə potensialına təsirini tam əhatə etmir. Buna görə də, qalaktikaların inkişafını tam anlamaq üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

Kainatın gizli harmoniyası

Bu tədqiqatlar yalnız ulduzların və qalaktikaların hərəkətini izah etmir, həm də kainatın ən sirli maddəsi olan tünd maddənin necə işlədiyini anlamağa kömək edir. Hər bir cırtdan qalaktika kainatın böyük planında öz sabit formasını tapmağa çalışır. Bu, kainatın dərinliklərindəki gizli harmoniyanı kəşf etmək üçün yeni perspektivlər açır.