Dənizlərin Gələcəyini Qorumaq: Okean Ədalət İndeksinin Yeni İnkılabı

Okeanın dəyəri və ədalətsizlik

Okeanlar həyatımız üçün çox önəmlidir, lakin onların insanlara verdiyi faydalar ədalətsiz şəkildə paylanır. Bu, həm təbiətə, həm də insanlara zərər verir. İnsanlar və ekosistemlər arasında balans pozulduqca, dənizlərin gələcəyi risk altına düşür.

Okean həm qlobal iqtisadiyyatın can damarı, həm də dərin sosial bərabərsizliklərin güzgüsüdür. Onun iqtisadi dəyəri trilyonlarla ölçülsə də, bu sərvətin bölüşdürülməsi və ekoloji fəsadların yükü heç də ədalətli deyil. Əgər okean bir ölkə olsaydı, o, dünyanın 5-ci ən böyük iqtisadiyyatı hesab olunardı. 2023-cü il məlumatlarına görə, okean ticarətinin illik dəyəri təxminən 2,2 trilyon dollar təşkil edir. Okean iqtisadiyyatı dünya üzrə 600 milyondan çox insanın dolanışığını təmin edir. Xüsusilə balıqçılıq, turizm və dəniz nəqliyyatı əsas iş yerləridir.

İnkişaf etmiş ölkələr (Qlobal Şimal) okean resurslarından ən çox bəhrələnən və ən çox çirklənmə yaradan tərəfdir. Lakin iqlim dəyişikliyi və dəniz səviyyəsinin qalxması kimi fəsadlardan ən çox zərər çəkənlər az inkişaf etmiş sahil ölkələridir (Qlobal Cənub). Qeyri-qanuni və nizamsız balıqçılıq (IUU) həm ekosistemi məhv edir, həm də vergi ödəyən yerli balıqçılar üçün ədalətsiz rəqabət yaradır.

Okean ədalət indeksi nədir?

2026-cı ildə Nature jurnalında dərc olunan məqalədə J. L. Blythe və həmkarları Okean ədalət indeksini təqdim ediblər. Bu indeks okean təşəbbüslərində ədalətin təmin olunması üçün yeni bir vasitədir. İndeks insanların və dəniz ekosistemlərinin daha yaxşı nəticələr əldə etməsini təmin etməyi hədəfləyir.

• İndeks 3 sahəyə bölünmüş 6 prinsip və 12 meyara əsaslanır: 
  Tanınma (Recognition): Yerli icmaların, yerli xalqların, qadınların və marjinallaşmış qrupların hüquqlarının və biliklərinin nə dərəcədə tanınması.
  Prosedur (Procedural): Qərar qəbul etmə prosesində inklüzivlik, şəffaflıq və hesabatlılıq dərəcəsi. Hər kəsin səsinin eşidilib-eşidilmədiyi ölçülür. Bölüşdürmə (Distributional): Okeandan əldə edilən mənfəətlərin (gəlir, qida təhlükəsizliyi) və yüklərin (çirklənmə, iqlim riskləri) tərəflər arasında necə bölündüyü.
   

İndeksin rolu və əhəmiyyəti

Okean ədalət indeksi okeanların idarə olunmasında ədaləti qiymətləndirir və daha balanslı qərarların qəbuluna kömək edir. Bu, həm ekoloji, həm də sosial ədalətin qorunmasına xidmət edir. İndeksin tətbiqi ilə dəniz resurslarından istifadədə bərabərlik və davamlılıq təmin edilə bilər.

İnsanlar üçün nə deməkdir?

Bu indeks sayəsində balıqçılar, sahil icmaları və gələcək nəsillər okeanların sağlamlığından daha çox faydalana biləcək. İndeks dənizlərin qorunması və ədalətli idarə olunması üçün yeni perspektivlər açır və insanların həyatına birbaşa təsir göstərir.

Məqalənin yayımlanması və əldə olunması

Okean ədalət indeksi dənizlərin gələcəyini qorumaq üçün yeni və vacib bir addımdır. Bu, həm təbiət, həm də insanlar üçün daha ədalətli və davamlı bir dünya yaratmaq yolunda əhəmiyyətli bir vasitədir.