Elmi tədqiqatlarda məsuliyyət və etik qaydalar niyə yenilənir?

Elmi tədqiqatlarda məsuliyyət və etik yeniliklər

Elmi araşdırmaların uğuru yalnız yeni kəşflərlə deyil, həm də dürüstlük və məsuliyyətlə ölçülür. 2025-ci ilin avqustunda Committee on Publication Ethics (COPE) geri çəkilmə qaydalarını yeniləyərək, müəlliflikdə birgə məsuliyyət prinsipini gücləndirdi.

Geri çəkilmə və məsuliyyətin paylaşılması

COPE-nin yeni qaydalarına görə, elmi nəşrlərdə səhvlər aşkarlandıqda, onları etiraf etmək və düzəliş etmək həm müəlliflərin, həm institutların, həm də jurnalların vəzifəsidir. Əgər geri çəkilmə yalnız bəzi müəlliflərin hərəkətləri ilə bağlıdırsa, bu, geri çəkilmə bildirişində açıq şəkildə göstərilməlidir. Bu, elmi dürüstlüyün qorunması üçün vacib addımdır.

Nature jurnalının nümunəsi

2026-cı ilin yanvarında Nature jurnalı Birləşmiş Krallıqda yerləşən Francis Crick İnstitutunun immunoterapiya üzrə aparılan ağciyər xərçəngi tədqiqatını rəsmi olaraq geri çəkdi. İnstitutun apardığı araşdırma nəticəsində bəzi məlumatların manipulyasiya edildiyi, təkrarolunmadığı və ya seçmə şəkildə daxil edilib-çıxarıldığı aşkarlandı. Bu hadisə elmi ictimaiyyətdə həm təəccüb, həm də ümid yaratdı: təəccüb, çünki belə səhvlər ciddi nəticələrə səbəb olur; ümid, çünki məsuliyyət dərhal qəbul edildi və şəffaflıq təmin olundu.

Araşdırma zamanı müəyyən edilmiş bir müəllif, institutun hesabatında adlandırılmış və geri çəkilmə bildirişində də qeyd olunub. Bu, yenilənmiş COPE qaydalarına uyğun olaraq həyata keçirilib.

İnstitut və jurnal əməkdaşlığının əhəmiyyəti

Francis Crick İnstitutu və Nature redaksiyası arasında sıx əməkdaşlıq, sürətli araşdırma və nəticələrin dərhal paylaşılması elmi etikaya sadiqliyin nümunəsidir. Bu, digər institutlar və jurnallar üçün də örnəkdir, çünki bəzən universitetlər araşdırma aparmaqda tərəddüd edir və bu, reputasiyanın zədələnməsinə səbəb olur.

Elmi etikada gələcək perspektivlər

Elmi müəlliflik kredit və məsuliyyətin iki tərəfli olduğunu göstərir. Geri çəkilmələr elmi prosesin təbii və zəruri hissəsidir. Nature jurnalı gələcəkdə də COPE qaydalarına uyğun hərəkət edəcəyini açıqlayıb. Bu, tədqiqatçıların və ictimaiyyətin elmi məlumatlara inamını gücləndirir.

İnsan və cəmiyyət üçün əhəmiyyəti

Elmi tədqiqatlarda şəffaflıq və səhvlərin etirafı yalnız akademik dairələrdə deyil, bütün cəmiyyətdə etimadın qorunmasına xidmət edir. Hər bir tədqiqatçının məsuliyyəti, səhvlərin gizlədilməməsi və dürüstlük elmin inkişafını sürətləndirir, insanların həyatına birbaşa təsir edən kəşflərin etibarlılığını təmin edir.