Erkən Kainatda Qaydalara Meydan Oxuyan Qaradəliz Tapıldı

Erkən Kainatda Qaradəliz Kəşfi Alimləri Çaşdırdı

Kosmosun dərinliklərində, kainatın yaranmasından cəmi 700 milyon il sonra mövcud olan Abell 2744-QSO1 adlı qalaktikada nəhəng bir qaradəliz aşkar edilib. Bu qaradəlizin kütləsi Günəşin kütləsindən 50 milyon dəfə böyükdür, lakin onu əhatə edən qalaktika çox az sayda ulduz kütləsinə malikdir. Bu qeyri-adi mənzərə alimləri kainatın formalaşması ilə bağlı əsas nəzəriyyələri yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edib.

“James Webb” kosmik teleskopunun bu kəşfi, qaradəlizlərin və qalaktikaların yaranma ardıcıllığı ilə bağlı mövcud elmi fikirlərə meydan oxuyur. Ənənəvi nəzəriyyələrə görə, əvvəlcə ulduzlar və qalaktikalar formalaşır, daha sonra isə massiv ulduzların ölümü nəticəsində qaradəlizlər yaranır və tədricən böyüyür. Lakin QSO1-dəki qaradəliz, əksinə, nəhəng kütləyə malikdir, amma onu əhatə edən ulduzlar olduqca azdır.

Alternativ Hipotezlər və Yeni Hesablamalar

Bu fenomeni izah etmək üçün beynəlxalq alimlər qrupu, o cümlədən Kembric Universitetindən Boyuan Liu, 1970-ci illərdə Stiven Hokinq və Bernard Karr tərəfindən irəli sürülmüş ilkin qaradəlizlər nəzəriyyəsinə müraciət edib. Bu nəzəriyyəyə görə, ilkin qaradəlizlər ulduzların ölümündən deyil, kainatın ilk anlarında maddə sıxlığının ekstremal dalğalanmalarından yaranıb.

Alimlər, ilkin qaradəlizlərin kiçik bir hissəsinin sağ qalaraq sürətlə böyümə ehtimalını araşdırmaq üçün mürəkkəb kompüter simulyasiyaları həyata keçiriblər. Bu simulyasiyalar, qazın ilkin böyük kütləli qaradəliz ətrafında davranışını, yaxınlıqdakı ulduzların formalaşmasını və qaradəlizin ulduz partlayışlarından maddə ilə qidalanmasını modelləşdirib. Nəticələr göstərib ki, bu nəzəriyyə müşahidə olunan məlumatlarla uyğun gəlir: həm qaradəlizin son kütləsi, həm də qalaktikadakı az ulduz kütləsi və kimyəvi tərkib bu modelə əsasən izah edilə bilər.

Hələ Cavabsız Qalan Suallar

Araşdırmanın müəllifləri qeyd edirlər ki, bu kəşf ilkin qaradəlizlərin mövcudluğunu tam təsdiqləmir, lakin bu nəzəriyyənin müşahidələrlə uyğun olduğunu göstərir. Bununla belə, standart nəzəriyyələr bu fenomeni izah etməkdə ciddi çətinliklərlə üzləşir. Daha dəqiq nəticələr əldə etmək üçün “James Webb” teleskopu ilə digər oxşar obyektlərin müşahidələri davam etdirilməlidir.

Alimlər hələ də ilkin qaradəlizlərin bu qədər böyük kütləyə necə çatdığını və onların yaranması üçün hansı ekstremal şəraitin tələb olunduğunu öyrənməyə çalışırlar. Bu suallara cavab tapmaq, kainatın ilk dövrlərinə dair anlayışımızı kökündən dəyişə bilər.