Fizikada Yeni Dövr: Zəptounivers və Nadir Parçalanmaların Sirri Açılır

Zəptounivers və Böyük Hadron Kollayderinin sərhədləri

2012-ci ildə CERN-in Böyük Hadron Kollayderi (LHC) Higgs bozonunun mövcudluğunu təsdiqlədi və hissəcik fizikasında böyük irəliləyiş yaratdı. Lakin sonrakı illərdə yeni böyük kəşflər baş vermədi. İndi alimlər diqqəti zəptounivers adlanan, 10⁻²¹ metr ölçüsündə olan reallıq qatına yönəldiblər. Bu ölçü LHC-nin birbaşa analiz edə bildiyi 50 zəptometr həddindən kiçikdir.

Nadir parçalanmaların açdığı pəncərə

Alimlər, xüsusilə Andrzej Buras, zəptouniversdə LHC-də birbaşa aşkar edilə bilməyən yeni hissəciklərin və qüvvələrin gizləndiyini düşünür. 2024-cü ildə Buras arXiv-də zəptouniversi araşdırmaq üçün yeddi mümkün hədəfi təqdim edib. Bu hədəflər nadir hissəcik parçalanmalarıdır və fizikanın yeni qanunlarını ortaya çıxara bilər.

2023-cü ildə Yaponiya Belle II təcrübəsi B mezonunun nadir parçalanmasını müşahidə etdi, lakin neytrinolar birbaşa aşkar olunmadı. 2024-cü ildə isə CERN-də NA62 təcrübəsi 10 milyard kaondan azında baş verən nadir kaon parçalanmasını qeydə aldı. Yaponiya KOTO təcrübəsi isə bu nəticənin ikinci təsdiqini axtarır.

Dolayı axtarışların önəmi

Buras vurğulayır ki, LHC-də birbaşa yeni hissəciklərin tapılmaması dolayı axtarışların əhəmiyyətini artırır. Nadir parçalanmalar zəptouniversə pəncərə açır və gələcəkdə fizikanın yeni sərhədlərini kəşf etməyə imkan verəcək.

Gələcəyin perspektivləri

2070-ci ildə işə başlaması planlaşdırılan Gələcək Dairəvi Kollayder (FCC) daha yüksək enerjili fizika təcrübələri aparacaq. Bu isə zəptouniversin daha dərindən öyrənilməsinə şərait yaradacaq. Burasın sualı isə qalır: “Bu onillikdə quark dadı fizikasının və lepton dadı pozuntularının vasitəsilə zəptouniversə çata biləcəyikmi?”

İnsan və kainat arasında körpü

Bu tədqiqatlar yalnız fizika nəzəriyyələri üçün deyil, həm də insanlığın kainatın ən dərin qatlarını anlamaq arzusunu reallaşdırmaq üçün vacibdir. Hər bir nadir parçalanma kainatın gizli qatlarına açılan kiçik, amma əhəmiyyətli qapıdır. Bu qapılar açıldıqca, biz öz mövcudluğumuzun və kainatın sirrlərinin daha da dərinliyinə enirik.