Franz Nopcsa: Dinozavrların istilik qanlısından Alban Kralına gedən qeyri-adi yol

Franz Nopcsa: Paleontologiyadan casusluğa və Albaniyada siyasi macəraya

1877-ci ildə Transilvaniyanın Deva şəhərində doğulan Franz Nopcsa, 1895-ci ildə paleontologiyaya maraq göstərərək bu sahədə özünü pioner hesab edib. O, dinozavrların istilik qanlı ola biləcəyi fikrini irəli sürərək paleobiologiyanın əsaslarını qoyub. Nopcsa həmçinin seksual dimorfizm və “adalar qaydası” kimi nəzəriyyələri inkişaf etdirmiş, dinozavrların valideynlik davranışları haqqında da önəmli fikirlər səsləndirmişdi.

Albaniya ilə bağlı qeyri-adi siyasi yol

1906-cı ildə Nopcsa albaniyalı yazıçı və katibi Bajazid Elmaz Doda ilə tanış oldu. 1907-ci ildə birlikdə Albaniyaya səfər etdilər. Orada Nopcsa Alban milli hərəkatına qoşuldu, silah qaçaqmalçılığı etdi və Birinci Balkan müharibəsi zamanı Avstriya-Macarıstan üçün casusluq fəaliyyətləri həyata keçirdi. 1912-ci ildə müstəqil Albaniyanın kralı olmaq üçün özünü namizəd göstərdi və yeni dövlət üçün zəngin bir amerikalı ilə evlənməyi təklif etdi, lakin bu təklif rəsmən qəbul edilmədi.

Həyatın sonu və mirası

Birinci Dünya müharibəsi zamanı Nopcsa həm Avstriya-Macarıstan üçün casus, həm də Alban könüllülərinin lideri oldu. O, tarixdə ilk dəfə təyyarəni qaçıran şəxs kimi də tanınır. Avstriya-Macarıstanın məğlubiyyətindən sonra Transilvaniya Rumıniyanın tərkibinə keçdi və Nopcsa ailəsinin var-dövləti itdi. Maliyyə çətinlikləri və psixi problemlər onun həyatını çətinləşdirdi. 1933-cü il aprelin 25-də Vyanadakı mənzilində katibi Bajazid Elmaz Dodanı öldürüb, sonra özünü öldürdü. Onun intihar səbəbləri tam aydın olmasa da, son məktubları onun elmi fəaliyyətinin son mərhələsini əks etdirir.

Nopcsa-nın xatirəsi və elmi irsi

Nopcsa-nın uşaqlıq evi olan Sacel qalası 2025-ci ildə muzey kimi açılıb. Onun elmi işləri ömründə tam qiymətləndirilməsə də, paleontologiya və paleobiologiya sahəsində böyük iz qoyub. Nopcsa özünü “paleofiziologiyanın” yaradıcısı hesab edib və dinozavrların həyatına dair irəli sürdüyü nəzəriyyələr bu gün də akademik dairələrdə müzakirə olunur.

Franz Nopcsa həm elmdə, həm də siyasi mübarizədə qeyri-adi həyat yolu keçmiş, dərin izlər buraxmış bir şəxsiyyət kimi yadda qalır.