Hormuz Boğazında GPS Pozulmaları: Dəniz Nəqliyyatında Böhran

GPS Pozulmaları Orta Şərqdə Dəniz Nəqliyyatını Sarsıdır

Hormuz boğazı və ətraf sular, dünya neft ixracının təxminən 20%-nin keçdiyi strateji ərazi, indi GPS siqnal pozulmaları ilə üz-üzədir. ABŞ-İsrail zərbələrindən sonra Orta Şərqdə, xüsusilə BƏƏ, Qətər, Oman və İran sularında gəmilərin naviqasiya sistemləri kütləvi şəkildə pozulub. Bu pozulmalar jamming və spoofing üsulları ilə həyata keçirilir. Jamming peyk naviqasiya sistemlərini sıradan çıxarır, spoofing isə gəmiləri yanlış mövqelərdə – bəzən nüvə elektrik stansiyası və ya hava limanı kimi yerlərdə – göstərir.

Təsirlər və Ölçülər

Windward şirkətinin məlumatına görə, ilk 24 saat ərzində 21, bir gün sonra isə 38 yeni siqnal pozulması klasteri aşkar edilib. Lloyd’s List Intelligence isə 655 gəmidə 1,735 GPS pozulması hadisəsi qeydə alıb. Hadisələrin müddəti adətən 3-4 saat davam edir və 1,100-dən çox ticarət gəmisi bu pozulmalardan əziyyət çəkir. Hormuz boğazında dəniz trafikində yavaşlama müşahidə olunur, bu da qlobal ticarətə və enerji təhlükəsizliyinə təsir göstərir.

Ekspertlərin Baxışı

Royal Institute of Navigation-dən Ramsey Faragher vəziyyəti belə izah edir: “Orta Şərq Körfəzində baş verənlər dəniz naviqasiyası üçün son dərəcə təhlükəlidir. Gəminin harada olduğunu bilmirsiniz. AIS-in əsas məqsədi toqquşmaların qarşısını almaqdır.” International Air Transport Association isə bildirir ki, GPS pozulmaları pilotların iş yükünü artırır və təhlükəsizlik risklərini yüksəldir. 2021-2024-cü illər arasında təyyarələrdə GPS siqnal itkisi 220% artıb.

İnsanlar və Gələcək Təhlükələr

Bu pozulmalar yalnız texniki problem deyil, həm də insan həyatına təsir edən ciddi təhlükədir. 2025-ci ildə BƏƏ sahillərində iki neft tankerinin – Adalynn və Front Eagle – toqquşmasında elektron pozulmanın rolu ola bilər. Avropa Komissiyası prezidentinin təyyarəsi Bolqarıstanda GPS pozulmasından təsirlənib, bu da qlobal səviyyədə təhlükəsizlik narahatlıqlarını artırır. Spoofing nəticəsində gəmilər təhlükəli yerlərdə göstərildiyi üçün dənizçilər və hava nəqliyyatı işçiləri əlavə stress və risklə üzləşir.

Yeni Texnologiyalar və Mübarizə

2023-cü ildən Galileo peyk sistemi məlumatların doğruluğunu təsdiqləmək üçün istifadə olunur və GPS pozulmalarına qarşı mübarizədə ümid verir. Lakin mütəxəssislər vurğulayır ki, bu sahədə sürətli irəliləyişə ehtiyac var. Michelle Wiese Bockmann deyir: “Biz sürətlə irəliləməliyik.”

Orta Şərqdə GPS pozulmaları artmaqda davam edir və bu, yalnız regional deyil, qlobal dəniz və hava nəqliyyatında təhlükəsizlik üçün ciddi çağırışdır.