İlk dəfə: Kosmik tullantılar atmosferdə lityum buludu yaratdı, nələr baş verir?

Kosmik tullantılar və atmosferdə görünməyən izlər

Almaniyanın Leibniz Atmosfer Fizikası İnstitutu 2025-ci ilin fevralında SpaceX-in Falcon 9 raketinin yuxarı mərhələsinin atmosferdə yandığını və nəticədə yaranan lityum buludunu LIDAR texnologiyası ilə real vaxtda ölçdü. Bu, kosmik tullantıların atmosferə təsirinin belə dəqiq müşahidəsinin ilk dəfə aparılmasıdır.

Falcon 9-un alüminium-lityum gövdəsi və batareyaları təxminən 30 kiloqram ağırlığında idi. Raket qalıqları İrlandiyanın sahillərində təxminən 96 kilometr yüksəklikdə buxarlanaraq lityum buludunu əmələ gətirdi. Hava küləkləri bu buludu təxminən 20 saat ərzində Almaniyaya apardı, qalıqlar isə İrlandiyadan Polşaya cəmi 2,5 dəqiqədə çatdı.

Lityum izləri və atmosferin dəyişən siması

Lityum atmosferdə təbii olaraq çox az miqdarda mövcuddur. Buna görə də onun insan əməyindən yaranan izləri izləmək üçün ideal izləndirici olduğu düşünülür. Leibniz komandası bildirir ki, lityum kosmik tullantıların atmosferdəki hərəkətini və təsirini izləmək üçün əvəzsiz vasitədir.

Alüminium oksidin isə ozon təbəqəsinin azalmasına və atmosferin əks etdiriciliyinin dəyişməsinə səbəb ola biləcəyi ehtimal edilir ki, bu da iqlim və hava şəraitinə təsir göstərə bilər. LIDAR aləti gələcəkdə alüminium oksid konsentrasiyasını da ölçməyi planlaşdırır.

Yeni texnologiya və gələcək perspektivlər

Leibniz komandası yeni LIDAR aləti ilə lityum, natrium və digər metalların izlərini ölçərək kosmik tullantıların təsirini daha dərindən araşdırmağı hədəfləyir. Bu tədqiqat 2026-cı ilin fevralında Communications Earth & Environment jurnalında dərc olunub.

İnsan və planet üçün əhəmiyyəti

Hər gün üçdən çox kosmik tullantı – köhnə peyklər, istifadə olunmuş raket mərhələləri və müxtəlif qalıqlar – Yerə qayıdır və onların atmosferə təsiri hələ tam öyrənilməyib. Bu tədqiqat kosmik fəaliyyətlərin planetimizin hava qatına necə təsir etdiyini anlamaq üçün mühüm addımdır. İnsanların kosmosa buraxdığı tullantıların atmosferdə yaratdığı dəyişikliklər iqlim və ekosistemlər üçün yeni çağırışlar doğura bilər.

Alman alimləri bildirir ki, bu müşahidə kosmik tullantıların atmosferə təsirini izləməkdə yeni dövr açır və gələcəkdə daha dəqiq məlumatlar əldə etməyə imkan verəcək. Bu isə həm elmi, həm də ekoloji baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb edir.