Kəşf: Kaşalotların klikləri insan nitqinə necə bənzəyir?

Kaşalotların klik səslərində insan nitqinə oxşar nümunələr aşkarlandı

Alimlər müəyyən ediblər ki, kaşalotların kəsik-kəsik klik səsləri, insan qulağına mənasız fon səsi kimi gələ bilər, amma əslində mürəkkəb kommunikasiya sisteminin bir hissəsidir və insan nitqinə yaxın mürəkkəblikdədir. Project CETI adlı qeyri-kommersiya təşkilatının tədqiqatçıları bu səslərin, “kodlar” adlandırılan, əvvəllər düşünüləndən daha mürəkkəb quruluşa malik olduğunu müəyyən ediblər.

2024-cü ildə aparılan əvvəlki tədqiqat göstərmişdi ki, bu səslər insan saitlərinə akustik oxşarlıq göstərir. Yeni araşdırma isə bu kodların beş xüsusiyyətini təhlil edərək göstərir ki, kaşalot klikləri müəyyən nümunələrə uyğun gəlir və bu nümunələr insan nitqindəki fonetik və fonoloji qaydalara bənzəyir. Project CETI və Kaliforniya Universiteti, Berkli əməkdaşlığı ilə aparılan tədqiqatın rəhbəri, dilçi Qaşper Bequş bildirir ki, bu beş xüsusiyyət insan dillərinin fonetik və fonoloji xüsusiyyətlərinə yaxın paralellər təşkil edir və belə bir sistemin müstəqil təkamülünü göstərir. Beləliklə, kaşalotların vokalizasiyaları çox mürəkkəbdir və heyvanlar arasında fonologiyaya ən yaxın nümunələrdən biridir.

Kaşalotlar matrilineyal ailə qruplarında yaşayır və belə mürəkkəb sosial strukturlar mürəkkəb kommunikasiya bacarıqları tələb edir. Uzun müddətdir ki, alimlər kaşalotların ünsiyyətində insanın ayırd edə bilmədiyi daha çox şey olduğunu düşünürlər. 2024-cü ildə Project CETI 60 fərdi kaşalotdan 8719 vokalizasiyanı təhlil etmiş və bu səslərin əvvəlkindən daha ifadəli və strukturlaşdırılmış olduğunu göstərmişdi. Lakin həmin tədqiqat bu elementlərin daxili quruluşunu araşdırmamışdı. Yeni araşdırmada isə 2014-2018-ci illərdə Dominika Kaşalot Layihəsi çərçivəsində Şərqi Karib hövzəsində 15 fərdi kaşalotdan 3948 kod təhlil olunub.

Tədqiqat qrupu müəyyən edib ki, kaşalot kodları müxtəlif kateqoriyalara bölünür və insan saitlərinə bənzər şəkildə davamlı fərqliliklər göstərir. Alimlər iki növ kod müəyyən ediblər: tək formantlı "a-kodlar" və iki formantlı "i-kodlar". Bu kodlar yalnız akustik olaraq insan saitlərinə oxşamır, həm də davranış baxımından oxşardır. Məsələn, a-kodlar i-kodlardan daha uzun olur, i-kodlar isə qısa və uzun variantlara malikdir. Hər fərdin kodlarının zaman strukturu fərqlidir və qonşu səslər bir-birinə təsir edir, insan nitqindəki kimi səslərin birləşməsi müşahidə olunur. Bu, kaşalotların kommunikasiya sisteminin əvvəllər qeydə alınmamış fonoloji xüsusiyyətlərə malik olduğunu göstərir.

Alimlər bu sistemi "dil" adlandırmaqdan ehtiyat edirlər, çünki dil səsləri mənalı və strukturlaşdırılmış mesajlara çevirə bilən sistemdir. Kaşalot kodlarının mənası hələ məlum olmadığı üçün bu, dil kimi təsnif edilmir. Lakin bu tədqiqat Project CETI-nin əsas məqsədi olan kaşalotların ünsiyyətini deşifrə etməyə yaxınlaşmaqdır. Layihə maşın öyrənməsindən istifadə edərək kaşalotların kommunikasiya sistemini ən incə detallara qədər analiz edir. Belə bir kəşf insan dilinin unikal olub-olmaması və onun təkamülü barədə anlayışımızı dəyişə bilər, həmçinin başqa növlərlə onların öz şərtlərində ünsiyyət qurmağa imkan verə bilər.

Nəticədə, kaşalotların vokalizasiyaları çox mürəkkəbdir və heyvanlar arasında fonoloji baxımdan ən inkişaf etmiş kommunikasiya sistemlərindən biridir.

Tədqiqat 15 aprel 2026-cı ildə Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences jurnalında dərc olunub.