Kosmosda İnsan Həyatı və Hüququ: Yeni Dövrün Ən Böyük Çağırışları Nədir?

Gələcəkdə kosmosda həyat: ümid və reallıq

Kosmosda milyonlarla insanın yaşaması fikri artıq elmi fantastikadan çıxaraq real müzakirələrə çevrilib. Amazon və Blue Origin-in təsisçisi Jeff Bezos bu gələcəyi növbəti bir neçə onillikdə görür və hesab edir ki, insanların çoxu kosmosda yaşamaq istəyəcək, çünki robotlar kosmosda iş görmək üçün insanlardan daha sərfəli olacaq. Lakin Varda Space Industries-in təsisçisi Will Bruey 15-20 il ərzində orbitə "işçi sinfi" insan göndərməyin daha ucuz olacağını bildirir. Bu, kosmik sənayenin sürətlə inkişaf etdiyini göstərir və kosmosda kimlərin işləyəcəyi və hansı şərtlərdə işləyəcəyi barədə suallar doğurur.

Hüquqi mübahisələr və beynəlxalq razılaşmalar

1967-ci ildə qəbul edilən Outer Space Treaty səma cisimlərinin heç bir ölkəyə məxsus olmamasını təsbit edir. Ay, Mars və asteroidlər bütün insanlığa məxsus sayılır. Lakin 2015-ci ildə ABŞ Commercial Space Launch Competitiveness Act qanunu qəbul etdi ki, bu da səma cisimlərindən çıxarılan resursların mülkiyyətini tanıyır. Bu, beynəlxalq hüquqda boşluq yaradıb və Rusiyanın 2016-cı ildə bu qanunu beynəlxalq hüququn pozulması kimi qiymətləndirməsinə səbəb oldu.

2020-ci ildə ABŞ Artemis Accords adlı ikitərəfli razılaşmalar yaratdı və hazırda 60 ölkə bu sənədə qoşulub. Lakin Rusiya və Çin bu razılaşmaya daxil deyil. Bu vəziyyət kosmosda hüquq və əməkdaşlıq məsələlərində ciddi parçalanmaya işarə edir. Mary-Jane Rubenstein bu vəziyyəti "ABŞ-ın qaydaları müəyyən edib, digər ölkələrə qoşulmağı təklif etməsi" kimi qiymətləndirir.

Kosmosda işçi hüquqları və etik problemlər

Wesleyan Universitetindən Mary-Jane Rubenstein kosmosda işçilərin vəziyyətinə diqqət çəkir. O bildirir ki, "kosmosda işçi üçün hava, su və qida işəgötürəndən asılıdır" və bu, güc balansında ciddi problemlər yaradır. Rubenstein əlavə edir ki, "orası yaxşı deyil" və işçilərin hüquqlarının qorunması üçün yeni yanaşmalar tələb olunur. Kosmosda həyat romantik deyil, orada okean, dağ və quşlar yoxdur. Hava, su və qida kimi əsas ehtiyacların işəgötürən tərəfindən təmin olunması işçilərin asılılığını artırır.

Kosmik tullantılar və təhlükə

Hazırda kosmosda 40,000-dən çox izlənilən obyekt var. Bu, Kessler effektinə yol açaraq orbitdə zəncirvari toqquşmaların artmasına və gələcək kosmik missiyaların təhlükəyə düşməsinə səbəb ola bilər. Rubenstein kosmos tullantılarının "hamı üçün pis" olduğunu vurğulayır və etik yanaşma üçün illik beynəlxalq konfransların keçirilməsini təklif edir.

Gələcəyə baxış və çağırışlar

Kosmik sənayenin sürətli inkişafı insanlığın yeni sərhədlərə addım atmasına imkan yaradır. Lakin hüquqi boşluqlar, əməkdaşlıq çatışmazlığı və etik problemlər bu inkişafın qarşısında böyük maneələrdir. Rubenstein kosmos hüququnun BMT və COPUOS kimi beynəlxalq təşkilatlara həvalə edilməsini təklif edir. O həmçinin 2011-ci ildə qəbul edilmiş Wolf Amendment-in ləğv edilməsinin vacib olduğunu bildirir ki, bu qanun NASA və digər federal agentliklərin Çinlə əməkdaşlığını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.

Bu çağırışlar göstərir ki, kosmosda həyat yalnız texnoloji yeniliklərlə deyil, həm də insan hüquqları və beynəlxalq əməkdaşlıqla bağlıdır. Gələcəkdə milyonlarla insanın kosmosda yaşaması üçün bu məsələlərin həlli vacibdir.