Kosmosda peyklərin sayı niyə sürətlə artır və tullantılar necə təhlükə yaradır?

Kosmosda peyklərin partlayıcı artımı

2000-ci illərin əvvəllərində kosmosda təxminən 700 aktiv peyk var idi. 2024-cü ildə bu rəqəm 15,000-ə çatıb. Ekspertlərin proqnozlarına görə, 2040-cı ilə qədər orbitdəki peyklərin sayı yarım milyona yüksələcək. Bu sürətli artım kosmosda ciddi problemlər yaradır.

Starlink və digər nəhəng layihələr

Elon Musk-un Starlink layihəsi 2019-cu ildə ilk peykini orbitə buraxıb və 2021-ci ildən internet xidməti göstərməyə başlayıb. İndi Starlink-in orbitdə 10,000-dən çox peyki var və orbitdəki peyklərin üçdə ikisi Starlink-ə məxsusdur. Amazon 60,000, Çin şirkətləri isə təxminən 60,000 peyk göndərməyi planlaşdırır. Hətta Ruanda 337,320 peyk üçün müraciət edib. Bu rəqəmlər kosmosda peyklərin sayının nə qədər sürətlə artdığını göstərir.

Kosmos tullantıları və təhlükələr

Orbitdə artıq 25,000-dən çox softball ölçüsündə obyekt var. 2007-ci ildə Çin bir hava proqnoz peykini partladaraq 3,533 böyük parça yaratdı, 2021-ci ildə isə Rusiya öz istifadəsiz peykini məhv edərək 1,500-dən çox böyük parça orbitə əlavə etdi. Bu tullantılar astronavtlar üçün ciddi təhlükə yaradır və Kessler sindromu kimi toqquşma zəncirlərinə səbəb ola bilər.

Starlink-in manevr qabiliyyəti və tullantıların idarəsi

Starlink peykləri orbitdə təxminən 5 il qalır və sonra təhlükəsiz şəkildə deorbit olunur. 2024-cü ildə bu peyklər təxminən 300,000 manevr edib, toqquşma ehtimalını 1/100,000-dən 3/10,000,000-a endiriblər. Lakin kosmos tullantılarının tam təmizlənməsi hələ mümkün deyil.

Kosmos tullantılarının Yerə təsiri

Kosmos tullantıları hər il Yer atmosferinə düşür. 2024-cü ildə Argentina, Avstraliya, Polşa və ABŞ-da belə hallar qeydə alınıb. İndiyə qədər insan zərəri qeydə alınmayıb, lakin risk 10% kimi qiymətləndirilir. Atmosferə əlavə olunan alüminium və lityum aerosol qatları ozon təbəqəsinə zərər verə bilər.

Beynəlxalq tənzimləmə və gələcək perspektivlər

Kosmosda hərəkət hüququ və peyklərin prioriteti ilə bağlı ümumi razılıq yoxdur. Avropa İttifaqı 2028-ci ilə qədər Kosmos Aktını qəbul etməyi planlaşdırır, amma ABŞ buna qarşı çıxır. Bu, kosmosda idarəetmənin gələcəyini qeyri-müəyyən edir.

İnsan həyatına və təhlükəsizliyə təsiri

Starlink peykləri Ukrayna ordusunun rabitəsində istifadə olunur və hərbi hədəf kimi qəbul edilir. Kosmos tullantıları astronavtlar üçün təhlükə yaradır, orbitdəki toqquşmaların artması isə insan həyatına və texnoloji infrastrukturuna ciddi risklər doğurur. Bu vəziyyət kosmosun gələcəyini və insanlığın orada fəaliyyətini sual altına qoyur.