Latın Amerikada kritik minerallar: Enerji keçidinin gələcəyini kim formalaşdırır?

Enerji keçidinin yeni mərkəzi: Latın Amerika

Latın Amerika və Karib regionu litium, nikel, mis, kobalt və niobium kimi kritik minerallarla zəngindir. Bu minerallar elektrikli avtomobillərdən külək enerjisi zavodlarına qədər yeni enerji texnologiyalarının əsasını təşkil edir. Məsələn, bir külək enerjisi zavodu qaz zavodundan doqquz dəfə, elektrikli avtomobil isə ənənəvi avtomobildən altı dəfə çox mineral tələb edir.

Böyük güclərin əməkdaşlığı və ticarət hədəfləri

Braziliya prezidenti Luiz Inácio Lula da Silva ilə Hindistan baş naziri Narendra Modi kritik minerallar üzrə əməkdaşlıq müqaviləsi imzalayıb. İki ölkə 2030-cu ilə qədər ikitərəfli ticarəti 15 milyard dollardan 20 milyard dollara (təxminən 34 milyard manat) artırmaq niyyətindədir. Bu əməkdaşlıq Latın Amerikanın minerallarına olan qlobal tələbatın artdığını göstərir.

Regionun minerallarının dünya bazarındakı rolu

Çili və Peru dünya mis istehsalının təxminən 40%-ni, Çili, Argentina və Braziliya isə dünya litium istehsalının 37%-ni təmin edir. ABŞ və Avropa İttifaqı isə kritik xammal təminatı üçün Latın Amerika ilə yanaşı, Ukrayna, Ruanda və Konqo Demokratik Respublikası ilə də sazişlər bağlayıb.

Ekoloji və sosial çağırışlar

Lakin bu zənginliklə yanaşı, mədənçilik fəaliyyətləri ciddi ekoloji problemlər yaradır. Mədənlərin çoxu bioloji müxtəlifliyi yüksək olan ərazilərdə yerləşir və ətraf mühitə, xüsusilə Amazoniyanın ekosistemlərinə zərər vurur. Mədənçilik sənayesi bölgədə civə zəhərlənməsi kimi sağlamlıq problemlərinə səbəb olub. Yerli icmaların torpaqlarına müdaxilə və onların qərarvermə prosesindən kənarda qalması gərginliyi artırır.

Qanunvericilikdə uyğunsuzluq və tənzimləmə boşluqları

Latın Amerikada mədənçilik üzrə vahid və güclü tənzimləmə yoxdur. Çilidə misin emalı qanunvericiliyi inkişaf etsə də, su mülkiyyəti özəlləşdirilib. Kolumbiyada yerli xalqların torpaq hüquqları qorunur, amma mədənlərin bağlanması zəmanət verilmir. Peruda isə ətraf mühitin qorunması zəifdir və hökumət dəyişiklikləri davamlılığı çətinləşdirir.

Ekspertlərin fikirləri və gələcəyə baxış

Natural Resource Governance Institute və WWF kimi təşkilatlar bildirirlər ki, "tənzimləmə çox fərqlidir və idarəetmə fürsət ilə çağırış arasında mərkəzdir". Onlar vurğulayırlar ki, "enerji keçidi Latın Amerikaya baha başa gəlməməlidir" və "mədənçilikdə yerli icmaların qərarverməyə cəlb olunması vacibdir".

İnsanların həyatı və təbiət arasında incə xətt

Latın Amerikanın mineralları qlobal enerji keçidinə ümid işığıdır. Lakin bu işıq həm də yerli icmaların həyatında kölgələr yaradır. Amazoniyanın qadağan olunmuş zonalarında mədənçilik fəaliyyətlərinin artması bioloji müxtəlifliyi təhdid edir. Yerli sakinlər isə həm iqtisadi fürsətlərdən yararlanmaq, həm də torpaqlarını və təbiətlərini qorumaq arasında qalıblar.

Latın Amerika enerji keçidində qlobal oyunçuya çevrilir, lakin bu prosesdə ekoloji və sosial balansı qorumaq üçün ciddi addımlar atılmalıdır. Bu, həm regionun gələcəyi, həm də dünya üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.