LHC kvant qara dəlikləri axtarır: Niyə hələ tapılmayıb?

Kvant qara dəliklərin sirri LHC-də araşdırılır

Böyük Hadron Kollayderi (LHC) protonları işıq sürətinə yaxın sürətlə toqquşduraraq atomdan kiçik, çox qısa ömürlü kvant qara dəliklərin mövcudluğunu araşdırır. Bu qara dəliklər dərhal buxarlanır və onların kəşfi zaman-məkanın təməl quruluşunu anlamağa, həmçinin kvant cazibə nəzəriyyəsini ümumiləşdirməyə kömək edə bilər.

Kvant qara dəliklərin əhəmiyyəti

Klassik qara dəliklər ulduzların çökməsi nəticəsində yaranır, amma kvant qara dəliklər enerji çox sıxıldığı zaman meydana gəlir. Bəzi nəzəriyyələr əlavə gizli ölçülərin mövcudluğunu təklif edir ki, bu da cazibənin zəifliyini izah edə bilər. Kvant qara dəliklərin dağılması unikal enerji imzası buraxır və bu, onların aşkar edilməsini mümkün edir.

LHC-də aparılan tədqiqatların nəticələri

CERN-in CMS detektoru 12 Teraelektronvolt (TeV) enerjiyə qədər məlumat toplayıb, lakin kvant qara dəliklərin heç bir izinə rast gəlinməyib. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, “Əgər belə kvant qara dəliklər mövcud olsaydı, onları görərdik. Görmədiyimiz üçün burada onları istisna edə bilərik”. Bu nəticə yeni axtarış parametrlərinin yenilənməsinə səbəb olur və yeni fizikanın hələ aşkarlanmadığını göstərir.

Ekspertlərin fikirləri və gələcək perspektivlər

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, bu, kvant cazibə nəzəriyyəsini birləşdirmək istiqamətində atılmış mühüm addımdır. “Əgər biz sübut tapsaydıq, kvant cazibəni birbaşa öyrənməyə başlaya bilərdik”. Bu iş hələ son deyil, çünki nəzəriyyələr bir çox mümkün ssenariləri ehtiva edir və axtarış davam edir.

İnsanlar və kainatın sirri

Bu tədqiqatlar yalnız fizika elminə deyil, həm də insanlığın kainatdakı mövqeyini anlamağa xidmət edir. Kvant qara dəliklərin tapılması zaman-məkanın əsas qanunlarını yenidən yazmaq potensialına malikdir. Hər yeni məlumat insanın kainata baxışını dəyişdirə və gələcək nəsillərə yeni üfüqlər aça bilər.

Bu tədqiqatın nəticələri 21 sentyabr 2026-cı ildə Progress in High Energy Physics jurnalında dərc olunub.