LHC-də Neytronların Dəqiq Ölçüsü üçün Yeni Zero Degree Kalorimetrilər Nə vəd edir?

Neytral Zərəciklərin Ölçülməsində Yeni Dövr

LHC-də neytronların dəqiq ölçülməsi üçün hazırlanmış Zero Degree Kalorimetrilər (ZDC) toqquşma nöqtəsindən təxminən 140 metr məsafədə yerləşir. Bu cihazlar neytronların sayını və enerjisini ölçməklə ATLAS və CMS detektorlarından fərqli məlumatlar təqdim edir. Yeni ZDC-lər yalnız 5 santimetrlik məhdud məkana uyğunlaşdırılıb və 5 meqreqad radiasiyaya davamlıdır.

Texnologiyanın İnkişafı və Beynəlxalq Əməkdaşlıq

Illinois Universitetinin Nuclear Physics Laboratory və beynəlxalq tərəfdaşları ZDC texnologiyasını inkişaf etdirir. ZDC-lər tungsten və fused-silica qatlarından ibarətdir, burada fused-silica radiatörləri hidrogen yüklüdür. 2026-cı ilin yayında tam ölçülü preproduction detector (PPD) CERN-də sınaqdan keçirilib. PPD dizaynı High-Luminosity LHC üçün nəzərdə tutulub və tungsten materialı South China Normal University tərəfindən təmin olunub.

Run-3 Proqramında Uğurlar və Yeni Alətlər

Run-3 proqramında yeni ZDC-lər spektator neytronların sayını dəqiq ölçüb, neytron enerjisi təxminən 2.68 TeV səviyyəsində olub. Illinois tərəfindən Reaction Plane Detector (RPD) hazırlanıb, bu cihaz neytron şüasının mərkəzini və formasını ölçür. 2026-cı ilin yanvarında LHC-də quraşdırılan Live Irradiation Setup (LIS) cihazı isə radiasiya zədələnməsini real vaxtda izləyir.

Layihənin Sosial və Elm Təsiri

Layihə ABŞ Milli Elm Fondu (NSF) tərəfindən dəstəklənir, lakin 2025-ci ildə ABŞ Energetika Departamenti 3.4 milyon dollar qrantını ləğv edib. University of Kansas CMS üçün 1 milyon dollar qrant alıb. Ümumilikdə layihədə 8 doktorant və 56 bakalavr tələbə iştirak edir, bu da gənc alimlərin yetişdirilməsinə böyük töhfə verir.

Gələcəyə Baxış

PPD testlərinin kvantitativ nəticələri hələ açıqlanmayıb və Run-4 proqramında ZDC və RPD layihələrinin tam maliyyələşdirilməsi hələ qeyri-müəyyəndir. Buna baxmayaraq, bu texnologiyalar LHC-də neytral zərəciklərin ölçülməsində yeni standartlar yaradır və fizika tədqiqatlarında dəqiqliyi artırır. İnsanların kainatın əsas qüvvələrini daha dərindən anlamaq yolunda atılan bu addımlar, elmin gələcəyinə ümidlə baxmağa imkan verir.