Milyard illər əvvəl başlayan yer qabığı tektonikasının sirri nədir?

Tektonik plitələrin qədim sirri

Yer qabığının tektonik hərəkəti həyatın və təbiətin inkişafının əsasını təşkil edir. Harvard Universitetindən Roger Fu və komandası yeni tədqiqatlarında bu hərəkətin ən erkən izlərini tapıblar. Onların araşdırmaları göstərir ki, Yer qabığındakı yeddi böyük və səkkiz kiçik plitə ən azı 3,5 milyard il əvvəl hərəkət etməyə başlayıb.

Plitələrin hərəkəti və qalınlığı

Bu plitələrin qalınlığı orta hesabla 125 kilometrdir və onlar illik bir neçə santimetr sürətlə yer dəyişdirirlər. Tədqiqat zamanı plitələrin enliyi 53 dərəcədən 77 dərəcəyə qədər dəyişib, bəziləri isə saat istiqamətində 90 dərəcədən çox fırlanıb. Bu dinamik proses volkanik fəaliyyət və zəlzələlərin yaranmasına səbəb olur.

Tədqiqatın əsas məkanı: East Pilbara Craton

Tədqiqatçılar Avstraliyanın Pilbara bölgəsində yerləşən East Pilbara Craton-dan 900 daş nümunəsini analiz ediblər. Bu nümunələr 30 milyon illik zaman çərçivəsini əhatə edir və plitələrin qədim hərəkətlərini göstərir. Maraqlıdır ki, Cənubi Afrikadakı Barberton Greenstone Belt həmin dövrdə demək olar ki, hərəkətsiz qalıb.

Alimlərin fərqli yanaşmaları

Tektonik hərəkətin başlanğıc tarixi alimlər arasında fərqlidir. Bəziləri bu prosesi 4,4 milyard il əvvələ, digərləri isə 1 milyard il əvvələ aid edir. Son tədqiqatlar isə 3,5 milyard il əvvəl plitələrin artıq hərəkət etdiyini göstərir. Bu fərqliliklər tektonik hərəkətin ilkin mərhələlərinin hələ tam aydın olmamasından irəli gəlir.

İnsan və təbiət üçün əhəmiyyəti

Tektonik plitələrin hərəkəti yalnız geoloji proses deyil, həm də həyatın zənginləşməsinə səbəb olan mühüm amildir. Bu hərəkət sayəsində dağlar yaranır, vulkanlar fəaliyyətə başlayır və yeni ekosistemlər formalaşır. İnsanlar üçün zəlzələlər və vulkanik partlayışlar təhlükə yaratsa da, bu proses Yer üzünün davamlı dəyişməsini təmin edir.

Roger Fu və həmkarlarının araşdırması planetimizin tarixini daha dərindən anlamağa imkan verir. Bu qədim hərəkətlərin izlərini izləmək gələcəkdə geoloji riskləri daha yaxşı qiymətləndirməyə və təbii fəlakətlərə hazırlıqlı olmağa kömək edəcək.