Nadir və Sürətli: Ağ Cırtdanların Neytron Ulduza Çevrilmə Sirri Açılır

Ağ cırtdanların ulduz həyatındakı rolu

Ulduzların həyat dövründə ağ cırtdanlar və neytron ulduzlar mühüm mərhələlərdən biridir. Ağ cırtdanlar Günəş kütləsinə yaxın kütləyə malik, lakin Yer ölçüsündə olan ulduz qalıqlarıdır. Neytron ulduzlar isə supernova partlayışı nəticəsində yaranan, Günəşin 1-2 qat kütləsində, kainatın ən sıx maddəsindən ibarət ulduz qalıqlarıdır.

Accretion-induced collapse (AIC): nadir çevrilmə prosesi

Ağ cırtdanın neytron ulduza çevrilməsi prosesi accretion-induced collapse (AIC) adlanır. Bu hadisə yalnız ağ cırtdan yoldaş ulduzdan maddə qəbul etdikdə və müəyyən şərtlər yerinə yetirildikdə baş verir. AIC üçün ağ cırtdanın tərkibində oksigen, neon və maqnezium olmalı, kütləsi Chandrasekhar limitinə yaxın, yəni təxminən 1.4 Günəş kütləsi olmalıdır.

Maddə qəbulu sürətinin rolu

Maddə qəbulu sürəti AIC prosesində kritik rol oynayır. Əgər maddə qəbulu çox yavaşdırsa, novaya partlayışları yığılmış maddənin çoxunu geri atır; əgər çox sürətlidirsə, ağ cırtdanın çökməsini əngəlləyən küləklər və ya qabıq genişlənməsi baş verə bilər. Buna görə maddə qəbulu sürəti dar diapazonda olmalıdır. AIC hadisələri zəif və sürətli xarakter daşıyır, qalın ulduz qabığı olmadan baş verir və 2-3 gün davam edə bilər.

AIC hadisələrinin müşahidəsi və qeyri-müəyyənliklər

AIC zamanı neytron zəngin material ağ cırtdanın orta enliklərindən çıxır və ultraviolet (UV) və optik şüalanma müşahidə olunur. Bu hadisələr həmçinin rentgen və radio dalğalarında da müşahidə edilə bilər. Lakin AIC hadisələrinin baş vermə tezliyi hələ dəqiq məlum deyil və onların işıq əyriləri tam hazırlanmayıb. Bu, astronomların AIC hadisələrini tanımasını və xarakteristikasını müəyyən etməsini çətinləşdirir.

Ekspertlərin fikirləri

ETH Zurich-dən Laurenz Thümmler AIC prosesini "progenitor artıq ulduz qalığıdır" kimi təsvir edir və vurğulayır ki, "AIC zəif və sürətlidir" və "maddə qəbulu sürəti dar diapazodadır". Bu, hadisənin nadir və mürəkkəb təbiətini göstərir.

Ulduzların həyatında yeni perspektiv

Ağ cırtdanların neytron ulduza çevrilməsi ulduzların təkamülündə yeni bir mərhələdir. Bu proses ulduzların həyatının sonlarında baş verir və kainatdakı ulduz qalıqlarının müxtəlifliyini artırır. Hələ tam başa düşülməyən bu hadisə gələcəkdə astronomiya və ulduz fizikasında yeni kəşflərə yol aça bilər.