Nüvə Sınaqları Artır: Yeni Dövrün Qlobal Təhlükələri Nə Qədər Ciddi?

New START müqaviləsinin bitməsi və nüvə təhlükəsinin artması

Bu ayın əvvəlində New START müqaviləsinin müddəti başa çatdı. Bu müqavilə Rusiya və ABŞ arasında nüvə arsenalının 1,550 döyüşə hazır nüvə başlığı ilə məhdudlaşdırılmasını təmin edirdi. Lakin Rusiya 2023-cü ildə müqavilədə iştirakını dayandırsa da, bu limitə riayət edəcəyini bildirmişdi. 2024-cü ildə isə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin nüvə silahlarından istifadə şərtlərini dəyişərək, nüvə silahlarının yalnız nüvə hücumuna deyil, həmçinin adi hücuma cavab olaraq da istifadə edilə biləcəyini elan etdi. Bu addımlar nüvə silahlarının idarə olunmasında yeni risklər yaratdı.

Nüvə sınaqlarının bərpası və artan gərginlik

2025-ci ilin oktyabrında Rusiya iki nüvə silahı sınağı keçirdiyini açıqladı. Eyni gündə ABŞ Prezidenti Donald Trump Müdafiə Nazirliyinə nüvə sınaqlarını bərpa etməyi tapşırdı, lakin əlavə təfərrüatlar verilmədi. Bu addımlar 1963-cü ildə qüvvəyə minmiş Qismən Nüvə Sınaqlarının Qadağan Edilməsi Müqaviləsinin ruhuna ziddir. 1996-cı ildə isə Tam Nüvə Sınaqlarının Qadağan Edilməsi Müqaviləsi imzalanıb, ABŞ, Rusiya və Çin tərəfindən imzalanmasına baxmayaraq, hələ ratifikasiya edilməyib.

Nüvə silahlarının sayı və təsirləri

Hazırda Çin təxminən 600 nüvə başlığına sahibdir və arsenalını artırır. ABŞ və Rusiya isə tarixdə çoxsaylı nüvə sınaqları keçirib – ABŞ təxminən 1,000, Rusiya 715, Çin isə 45 dəfə. Bu sınaqlar insan sağlamlığına və ekosistemlərə ciddi zərər verir. Məsələn, 1958-ci ildə ABŞ-da doğulan uşaqların dişlərində stronsium-90 kimi radioaktiv maddələrin yüksək səviyyədə olduğu aşkar edilib. Bu, nüvə sınaqlarının radioaktiv tullantılarının test yerlərindən uzaqlara yayıldığını göstərir. Nüvə sınaqlarının dayandırılması üçün beynəlxalq dialoqun genişləndirilməsi zəruridir.

Tarixi nümunələr və gələcək risklər

1998-ci ildə Hindistan və Pakistan yeraltı nüvə sınaqları keçirmiş, 1999-cu ildə isə Kargil müharibəsi baş vermişdir. Şimali Koreya 2006-2017-ci illər arasında bir neçə nüvə sınağı həyata keçirmişdir. Bu nümunələr göstərir ki, nüvə sınaqlarının bərpası digər ölkələrin də sınaqlara başlamasına səbəb ola bilər və bu, nüvə silahlarının yayılmasını sürətləndirə bilər.

Ekspertlərin fikirləri və insan həyatı

Bulletin of the Atomic Scientists təşkilatı 2026-cı ilin yanvarında Doomsday Clock-un vaxtını gecə yarısına 85 saniyə qalmış vəziyyətə endirərək nüvə təhlükəsinin artdığını vurğulayıb. Nüvə silahlarının idarə olunması üçün fiziki sınaqların əvəzinə modelləşdirmə metodları inkişaf etdirilsə də, fiziki sınaqların bərpası təhlükəni artırır. Bu vəziyyət insan sağlamlığına və planetimizin gələcəyinə ciddi təhdid yaradır.

Nəticə olaraq, nüvə silahlarının məhdudlaşdırılması və sınaqların dayandırılması üçün beynəlxalq dialoq və əməkdaşlıq daha da vacibdir. Bu, yalnız dövlətlərin deyil, bütün insanlığın təhlükəsizliyini təmin edə bilər.