2025-ci ildə Antarktida ozon dəliyində rekord kiçilmə: Nə baş verir?

Antarktida ozon dəliyində əhəmiyyətli azalma

2025-ci ildə Antarktida üzərində müşahidə olunan ozon dəliyi son onilliklərin ən kiçiklərindən biri oldu. Bu dəliyin ölçüsü 1990-2010-cu illərin ortalamasından aşağı düşərək, təbiətin özünü bərpa etməyə başladığını göstərir.

Ozon təbəqəsinin rolu və tarixi

Ozon təbəqəsi Yer atmosferinin 15-30 kilometr hündürlüyündə yerləşir və ultrabənövşəyi şüaların Yer səthinə çatmasını əngəlləyir. 1970-80-ci illərdə Antarktida üzərində ozon dəliyinin yaranması aşkarlandı və bu, böyük narahatlıq doğurdu. Dəlik mövsümlərə görə böyüyür və kiçilir, əsas maksimum ölçüsünə sentyabrın ortalarından oktyabrın əvvəlinə qədər çatır, sonra isə noyabrın sonu və ya dekabrın əvvəlinə qədər bağlanır. Əsas səbəb kimi xloroflorokarbonlar (CFC) kimi kimyəvi maddələr müəyyən edildi.

Montreal Protokolu və qlobal əməkdaşlıq

1987-ci ildə 197 ölkə və Avropa İttifaqı Montreal Protokolunu imzalayaraq CFC-lərin mərhələli ləğvini təsdiqlədi. Bu protokol həm də gələcəkdə yaranacaq ozon zədələyici maddələrin istifadəsini qadağan edir. Bu beynəlxalq əməkdaşlıq ozon təbəqəsinin bərpasında əsas rol oynadı.

Ekspertlərin fikirləri və gələcəyə baxış

Dünya Meteorologiya Təşkilatının (WMO) məlumatına görə, 2025-ci ilin Antarktida ozon dəliyi 1992-ci ildən bəri dördüncü və ya beşinci ən kiçikdir. Bu, ardıcıl ikinci ildir ki, dəliyin dərinliyi və sahəsi 1990-2010-cu illərin ortalamasından xeyli aşağıdır. Celeste Saulo bildirir ki, ozon təbəqəsi 2000-ci ildən bəri bərpa olunur və tam bərpa bir neçə onillikdə baş verəcək. Professor John Pyle isə bərpanın əsrin ikinci yarısında tamamlanacağını vurğulayır. Onun sözlərinə görə, "Bu, yavaş prosesdir, bərpa vaxt alır, çünki bəzi zərərli qazların atmosferdə ömrü çox uzundur."

İnsanlıq üçün əhəmiyyəti

Bu müsbət tendensiya insan sağlamlığı və ekosistem üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Ozon təbəqəsinin bərpası ultrabənövşəyi şüaların zərərli təsirlərinin azalması deməkdir. Bu, həm də qlobal əməkdaşlığın və ekoloji siyasətlərin uğurunu göstərən nadir nümunələrdən biridir. İnsanlar bu xəbəri təbiətin yenidən canlanması üçün ümidverici addım kimi qiymətləndirirlər.