Parkinson xəstəliyində inqilabi kəşf: Zombosomların gizli rolu nədir?

Parkinson xəstəliyinin mənşəyi yenidən müzakirədə

2005-ci ildə Heiko Braak Parkinson xəstəliyinin mənşəyini enterik sinir sistemindən mərkəzi sinir sisteminə alfa-sinüklein proteininin yayılması ilə izah etmişdi. Bu nəzəriyyə xəstəliyin 6 mərhələdən ibarət olduğunu irəli sürür və uzun müddət elm dünyasında əsas qəbul olunmuşdu. Lakin bəzi yaşlılarda sinükleinopatiyanın ən son, yəni 6-cı mərhələsi Parkinsonun klinik əlamətləri olmadan da müşahidə olunub.

Braak nəzəriyyəsinə tənqid və yeni yanaşma

Francfurt Universitetindən Alberto Espay Braak nəzəriyyəsini "nevro-mitologiya" adlandıraraq tənqid etmişdi. İndi isə İsveçin Uppsala Universitetinin tədqiqatçıları yeni bir hipotez irəli sürürlər: alfa-sinüklein yayılması vagus siniri ilə deyil, astrositlərdən yaranan nüvəsiz, hərəkət qabiliyyətli hüceyrə strukturları olan zombosomlar vasitəsilə baş verir.

Zombosomlar nədir və necə işləyir?

Zombosomlar astrositlərdən ayrılan, nüvəsi olmayan, mitoxondri, vimentin filamenti və GFAP fibrilləri kimi hərəkət etməyə imkan verən strukturlara malik kiçik hüceyrə hissəcikləridir. Astrositlər alfa-sinükleini parçalamağa çalışsa da, tam məhv edə bilmirlər. Bunun əvəzinə, zombosomlar bu toksik proteini uzaq məsafəyə daşıyaraq xəstəliyin yayılmasına şərait yaradırlar. Maraqlıdır ki, bu strukturlar astrositlərin ölçüsünün təxminən 1/20 hissəsini təşkil edir.

Tədqiqatın nəticələri və gələcək perspektivlər

İsveçli tədqiqatçılar Parkinson xəstəliyində beyində, xüsusilə striatumda zombosomların keçid izlərini aşkar ediblər. Bundan əlavə, zombosomların Alzheimer xəstəliyində də rol oynaya biləcəyi ehtimal edilir, çünki onlar tau kimi digər fosforilləşmiş zəhərli proteinləri daşıya bilərlər. Lakin zombosomların normal fizioloji şəraitdə funksiyası hələ tam aydın deyil. Məsələn, onlar beyin zədələrinin təmirində AQP4 (akvaporin-4) zülalını daşıya bilər və bu halda beyin bariyerinin bərpasında rol oynaya bilərlər.

İnsan həyatına təsiri və ümidlər

Bu kəşf Parkinson xəstəliyinin yayılma mexanizmini daha dərindən başa düşməyə imkan verir. Xəstələr və onların ailələri üçün bu, yeni müalicə üsullarının inkişafına yol açan bir işıq ola bilər. Zombosomların beyin zədələrinin təmirində də rolu ola biləcəyi fikri gələcəkdə nevroloji xəstəliklərin müalicəsində yeni perspektivlər açır.

Parkinson xəstəliyinin sirri tədricən açılır və hər yeni tapıntı xəstələrin həyatına ümid gətirir.