Microsoft-un server problemi və Parisidən kriptovalyutalara sərt tənqid: Nələr baş verir?

13 noyabr 2026-cı il tarixində Microsoft-un mail sistemində 20 saatlıq qaranlıq yaşandı. Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı Giorgio Parisi bu vəziyyəti "serverlərin yük paylama proqramının sıradan çıxması" ilə izah etdi. O bildirdi: "Sono sistemi diffusi, se il programma di distribuzione del carico dei server va in tilt può essere successo di tutto" – yəni, serverlərin yük paylama proqramı sıradan çıxanda istənilən problem baş verə bilər.

Microsoft isə bu problemin hacker hücumu ilə bağlı olduğunu inkar etdi və qaranlıq vəziyyətin dəqiq səbəbini açıqlamadı.

İtaliya, Şotlandiya və Şimali İrlandiyada bombalı həyəcanlar sadə texnologiyaya əsaslanır; Tayvanda isə hesabların pozulması ilə əlaqədar mail hücumları qeydə alınıb. Supermarketlərdə isə daha mürəkkəb hacker hücumları baş verib. Məktəb sistemləri anonim mail hücumları ilə zəifləyib.

Parisi deyir ki, kiberhücumların çoxu şirkətlərin disklərini bloklamaq və fidyə tələb etmək məqsədi daşıyır. Fidyə ödənişləri əsasən bitcoin vasitəsilə həyata keçirilir. Bu da kriptovalyutaların təhlükəsizlik və etik problemlərini gündəmə gətirir.

Giorgio Parisi sərt mövqedən çıxış edərək dedi: "Dovremmo eliminare le criptovalute dalla faccia della terra" – yəni, kriptovalyutalar dünyadan silinməlidir. Onun fikrincə, kriptovalyutaların yaradılması çox enerji tələb edir və bu, ekoloji problemlərə səbəb olur.

Parisi Avropanın kiber təhlükəsizliyinin zəif olmadığını vurğulayır, amma ABŞ və Çin mənşəli böyük texnologiya şirkətlərinin gücünü çətinliklə əngəlləməyin mümkün olduğunu bildirir. ABŞ Huawei-nin 5G avadanlıqlarının alınmamasını tələb edib, Çin isə ABŞ serverlərində casusluq fəaliyyəti göstərib.

Avropa üçün vacib addımlar arasında müstəqil serverlərin yaradılması, bank ödəniş sistemlərinin və peyk rabitəsinin qurulması yer alır. Niderlandda qabaqcıl çip istehsalı maşınları mövcuddur.

Parisi həmçinin Avropada ictimai süni intellekt tədqiqat mərkəzinin yaradılmasını təklif edir. Onun fikrincə, süni intellekt modellərinin işləmə prinsiplərini anlamaq üçün belə bir mərkəz vacibdir, çünki süni intellektin özəl şirkətlərə buraxılması təhlükəlidir.

Problemlərin həlli üçün nazirlikdə xüsusi telefon nömrəsi yaradılması təklif olunur. Parisi qeyd edir ki, fəaliyyətə başlamadan nəticə əldə etmək mümkün deyil və informasiya sistemlərinin təhlükəsizliyini artırmaq uzun illər, hətta onilliklər tələb edəcək.

Bu hadisələr göstərir ki, texnologiyanın sürətli inkişafı ilə yanaşı, onun təhlükəsizliyi və etik tərəfləri də diqqət mərkəzində olmalıdır. İnsanlar və şirkətlər üçün kiberhücumların yaratdığı risklər gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilir və bu, həm sosial, həm də iqtisadi sahələrdə ciddi təsirlər yaradır.