Raket buraxılışları atmosferdə geri dönməz zərər necə yaradır?

Raket buraxılışlarının sayı sürətlə artır

Son illərdə kosmik raket buraxılışlarının sayı üç dəfə artıb. 2020-ci ildə 114 raket kosmosa göndərilib, 2025-ci ildə isə bu rəqəm üç dəfə çoxalıb. Bu artımın əsas səbəblərindən biri SpaceX-in Starlink megakonstellasiyasıdır, hansı ki, artıq 10 000-dən çox peykə sahibdir.

Atmosferdəki zərərli təsirlər

Raket buraxılışları atmosferə qara karbon — sot — buraxır. Bu hissəciklər atmosferdə yer səthinə nisbətən 500 dəfə daha uzun müddət qalır və bu, Yer kürəsinin iqliminə böyük təsir göstərə bilər. 2020-ci ildə megakonstellasiya buraxılışları kosmik uçuşların karbon təsirinin 35%-ni təşkil edib, 2029-cu ildə isə bu göstəricinin 42%-ə yüksələcəyi gözlənilir.

2025-ci ilin fevralında Falcon 9 raketinin buraxılışı atmosferə 30 kiloqram litium buraxıb. Bu miqdar planetin gündəlik litium miqdarından 10 dəfə çoxdur. Atmosferdə litiumun uzunmüddətli təsiri hələ tam məlum deyil.

Ozon təbəqəsinə təsir azdır, amma narahatlıq qalır

Raket buraxılışlarının ozon təbəqəsinə təsiri ciddi deyil. 2029-cu ildə peyk konstellasiyalarının ozon təbəqəsinə təsirinin yalnız 0,2% olacağı proqnozlaşdırılır ki, bu da 1987-ci il Montreal Protokolunun tələblərindən aşağıdır. Lakin digər atmosfer dəyişiklikləri və potensial təsirlər narahatlıq doğurur.

Ekspertlərin fikirləri və tənzimləmə ehtiyacı

University College London-un tədqiqatçısı Eloise Marais bildirir ki, “Hazırda atmosferə təsir kiçikdir, amma erkən tədbir görmək lazımdır.” Onun sözlərinə görə, kosmik sənaye çirkliliyi kiçik miqyaslı, tənzimlənməyən geoengineering təcrübəsinə bənzəyir və bu, atmosferdə geri dönməz dəyişikliklərə səbəb ola bilər.

İnsanlıq üçün çağırış

Raket buraxılışlarının artması ilə bağlı tənzimləmə mexanizmlərinin olmaması ciddi narahatlıq doğurur. ABŞ və Çin kimi ölkələrdə raket buraxılışları sürətlə artır, lakin bu prosesin atmosferə təsiri hələ kifayət qədər araşdırılmayıb. Bu vəziyyət gələcəkdə planetimizin hava şəraitinə və ekosistemlərinə mənfi təsir göstərə bilər. İnsanlar və təbiət üçün təhlükəsiz gələcək təmin etmək üçün erkən tədbirlər zəruridir.