Süni İntellekt Zoonotik Xəstəliklərin Qarşısını Almaqda İnqilabi Addım Atır

Bwindi Milli Parkında qoruma və süni intellektin rolu

Ugandanın Bwindi Impenetrable Milli Parkında yaşayan dağ gorilları zoonotik xəstəliklərə qarşı ciddi təhlükə altındadır. 2003-cü ildən bəri Conservation Through Public Health (CTPH) təşkilatı gorilları qorumaq üçün fəaliyyət göstərir. Onlar "One Health" yanaşmasını tətbiq edərək insan, heyvan və ətraf mühit sağlamlığını birləşdirən kompleks müdafiə strategiyası qurublar.

Süni intellektlə zoonotik xəstəliklərin erkən aşkarlanması

Son illərdə CTPH süni intellekt (AI) modellərindən istifadəni artırıb. Bu texnologiya heyvanlardan toplanan nümunələrin laboratoriya analizləri ilə birləşərək xəstəliklərin erkən xəbərdarlığını mümkün edir. NESTLER layihəsi, Avropa İttifaqı və Afrika ölkələrinin birgə təşəbbüsü olaraq, üç il davam edib və 2026-cı ilin mart ayında tamamlanıb. Layihə zoonotik xəstəliklərin yayılmasının qarşısını almaq üçün AI-nin gücündən istifadə edir.

Böyük məlumatlar və virusların kəşfi

AI modelləri böyük məlumatları analiz edərək virus nümunələrini aşkar edir. Məsələn, Edward Holmes-un rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu 2024-cü ildə LucaProt adlı dərin öyrənmə alqoritmi vasitəsilə 10,487 metatranskriptom məlumat dəstindən 161,979 RNA virus növünü müəyyən edib. Onların 70,458-i isə əvvəllər məlum olmayan viruslardır. Bu kəşflər zoonotik xəstəliklərin mənşəyini və yayılma yollarını daha yaxşı anlamağa imkan verir.

AI-nin xəstəlik riskini qiymətləndirmədə rolu

BlueDot şirkəti 2015-ci ildə Zika virusunun yayılmasını qabaqcadan təxmin etməklə AI-nin potensialını göstərib. HealthMap platforması isə 20 ildən çoxdur xəstəliklərin izlənməsində istifadə olunur və 2019-cu ildə COVID-19 barədə ilk xəbərdarlığı verib. Bu sistemlər 227,000 istifadəçi və 233 ölkə üzrə məlumat toplayır.

İnsan və heyvan sağlamlığının qorunmasında yeni perspektivlər

"Sadəcə epidemiyaların baş verməsini gözləmək əvəzinə, bu AI sistemləri böyük həcmli məlumatları dərindən analiz edərək nümunələri müəyyən edir," deyə mütəxəssislər bildirirlər. AI modelləri hüceyrə reseptorları və yoluxma üsullarını da nəzərə alaraq xəstəliklərin yayılma riskini qiymətləndirir. Bu yanaşma insan və heyvan sağlamlığını qorumaqda yeni ümidlər yaradır.

Gələcəyə baxış

Kənd təsərrüfatı və iqlim dəyişiklikləri zoonotik xəstəliklərin riskini artırır. Süni intellektin tətbiqi bu təhlükələri vaxtında aşkar etməyə və qarşısını almağa kömək edir. Lakin AI modellərinin effektivliyi və tapılan virusların insanlara təsiri hələ tam dəqiqləşdirilməyib. Buna baxmayaraq, bu texnologiyalar zoonotik xəstəliklərə qarşı mübarizədə mühüm addımdır və insan sağlamlığının qorunmasında yeni dövrün başlanğıcıdır.