Tarixdə ilk dəfə: CERN gələcəyin superkolayderi üçün 1 milyard dollar ianə aldı

Gələcəyin superkolayderi: Future Circular Collider

CERN-in yeni layihəsi Future Circular Collider (FCC) 91 kilometr uzunluğunda olacaq və Fransız-İsveçrə sərhədindən keçərək Cenevrə gölü altında yerləşəcək. Bu nəhəng tunel 2045-ci ildən etibarən elektron və onların antimaddə tərəfdaşları olan pozitronların toqquşdurulmasına imkan verəcək. Layihənin ümumi dəyəri təxminən 15 milyard İsveçrə frankıdır (təxminən 30 milyard AZN).

İanələr və maliyyə dəstəyi

CERN bu məqsədlə 1 milyard ABŞ dolları (təxminən 1.7 milyard AZN) dəyərində özəl ianələr toplayıb. Bu, təşkilatın tarixində ən böyük xeyriyyə investisiyasıdır. İanələr Breakthrough Prize Foundation, Eric və Wendy Schmidt Fondu və digər mənbələrdən gəlib və şərtsiz olaraq insanlığın kainatı anlamaq arzusunu dəstəkləyir. CERN bu vəsaitlərin idarə olunması üçün xüsusi daxili idarəetmə sistemi yaradıb və bu ianələr təşkilatın şurası tərəfindən təsdiqlənir.

Maliyyə çağırışı və Avropa dəstəyi

FCC layihəsinin təxminən yarısı mövcud CERN büdcəsindən qarşılanacaq, lakin əlavə 7 milyard İsveçrə frankı (təxminən 14 milyard AZN) hələ tapılmalıdır. Avropa İttifaqı 2028-2034-cü illər üçün çoxillik maliyyə çərçivəsində "moonshot" layihələrinə 3 milyard avroya (təxminən 5.5 milyard AZN) qədər büdcə ayırıb. Avropa Strategiya Qrupu və demək olar ki, bütün üzv dövlətlərin elmi icmaları FCC-ni prioritet layihə kimi dəstəkləyir.

Gələcəyə baxış və insanlıq üçün əhəmiyyəti

CERN-in baş direktoru Mark Thomson 1 yanvar 2026-cı ildən vəzifəyə başlayıb və layihənin reallaşması üçün böyük ümidlər bəsləyir. FCC tunelində gələcəkdə 2095-ci ilə qədər protonların toqquşdurulması üçün əlavə qurğunun qurulması planlaşdırılır. Bu layihə qaranlıq maddənin birbaşa axtarışları kimi digər eksperimentlərlə yanaşı, kainatın ən dərin sirlərini açmaq üçün yeni imkanlar yaradacaq.

Bu layihə yalnız elm üçün deyil, həm də insanlığın kainatla bağlı suallarına cavab tapmaq və gələcək nəsillərə yeni biliklər ötürmək baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. FCC-nin inşası elmin sərhədlərini genişləndirərək, insanları bilinməyənə doğru aparan bir macəranın başlanğıcıdır.