Tarixdə ilk dəfə: Günəş sisteminin “nəfəsi” rentgenlə necə göründü?

Günəş küləyinin sirli işığı

Astronomlar Günəş sisteminin “nəfəsini” – yəni Günəş küləyinin elektrik yüklü hissəciklərinin neytral atomlarla qarşılıqlı təsirindən yaranan rentgen şüalarını – ilk dəfə müşahidə ediblər. Bu fenomen “solar wind charge exchange” adlanır və uzun illər tədqiqatçılar üçün maneə hesab olunurdu.

eROSITA teleskopunun rolu

Bu unikal görüntülər eROSITA kosmik teleskopu vasitəsilə əldə olunub. 13 iyul 2019-cu ildə Rusiyanın kosmik agentliyi Roskosmos tərəfindən Lagrange nöqtəsi 2-də yerləşdirilən eROSITA Yerə 1,5 milyon kilometr məsafədədir. 2019-2021-ci illər arasında teleskop səmanı dörd dəfə, hər dəfə 1 dərəcə enində skan edib. Hər tam 360 dərəcə skan isə 4 saat çəkib.

Fenomenin elmi əhəmiyyəti

Günəş küləyinin ağır ionları, məsələn, karbon və oksigen, neytral atomlardan elektron alaraq yumşaq rentgen şüaları yaradır. Bu, əvvəlcə astronomların uzaq qalaktikalar və qalaktika klasterlərindəki plazmanın sıxlığı və temperaturunu ölçmək cəhdlərinə maneə kimi görünürdü. Lakin tədqiqatçılar bu fenomeni X-şüa xəritəsi yaratmaq üçün istifadə edərək həm kosmik mühitin, həm də Günəş küləyinin bütün istiqamətlərdə yayıldığını sübut etdilər.

Ekspertlərin fikirləri

Brera Astronomiya Rəsədxanasının üzvü Gabriele Ponti bildirib: “Biz yalnız dərin kosmosdan gələn dəyişməz görüntünü yenidən yaratmadıq, həm də bütün istiqamətlərdə yayılan Günəş küləyi haqqında dəyərli məlumatlar əldə etdik.” Max Planck İnstitutundan Konrad Dennerl əlavə edib: “eROSITA məlumatlarını analiz edərkən bu diffuz şüalanmada gözlənilməz və əhəmiyyətli dəyişikliklər müşahidə etdik. Bu, uzaq qalaktik strukturlardan deyil, bizə daha yaxın olan fenomenlə bağlıdır: Günəş küləyinin yük mübadiləsi.”

Alimlər qeyd edirlər ki, Günəş küləyi Günəşin aktivlik dövrlərinə uyğun olaraq zəifləyir və güclənir. Robert Lea isə vurğulayıb ki, “Əvvəllər maneə kimi qəbul edilən bu fenomen indi heliofizika üçün güclü bir diaqnostik vasitəyə çevrilib.”

İnsan və kosmos arasında yeni körpü

Bu tədqiqat Günəş küləyinin aktivlik dövrlərinə uyğun dəyişdiyini və heliosferlə Yer atmosferində müşahidə olunduğunu göstərir. Bu kəşf təkcə elmi cəhətdən deyil, həm də insanın kosmik mühitlə əlaqəsini daha dərindən anlamaq üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Günəş sisteminin “nəfəsi” artıq gizli qalmır – o, kainatın canlı, nəfəs alan bir orqanizm kimi hərəkət etdiyini sübut edir.