Yer kürəsində gecə işığının parlaqlığı niyə 16% artıb? Yeni təhlükə gəlir?

Gecə işığının sürətlə artması

Son on ildə Yer kürəsinin gecə işığının parlaqlığı 2014–2022-ci illər arasında 16% artıb. NASA və digər tədqiqat mərkəzlərinin məlumatlarına görə, 2022-ci ildə ABŞ ən yüksək ümumi işıq parlaqlığına sahib ölkə olub. Onu Çin, Hindistan, Kanada və Braziliya izləyir. Bu artım, xüsusilə ABŞ-da, şəhər əhalisinin təxminən 80%-nin yaşadığı yerlərdə daha çox nəzərə çarpır.

İşıq çirkliliyinin növləri və təsirləri

İşıq çirkliliyi dörd əsas formada müşahidə olunur: glare (göz qamaşdıran işıq), skyglow (göyün parıltısı), light trespass (işığın icazəsiz yayılması) və clutter (qarışıq işıq mənbələri). Bortle miqyası gecə işığının parlaqlığını 9 səviyyədə ölçür və yüksək səviyyələr ulduzların və digər səma cisimlərinin görünməsini ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.

Təbiət və insan sağlamlığına təsir

Süni işıq heyvanların miqrasiya və yuxu dövrlərini pozur. Məsələn, dəniz tısbağaları və quşlar ay işığından istifadə edərək istiqamət tapırlar, lakin artan işıq çirkliliyi onların təbii naviqasiyasını çaşdırır. Eyni zamanda, süni işıq çoxlu sayda həşəratı cəlb edir, bu isə onların sürətlə ölməsinə və qida zəncirinin pozulmasına səbəb olur.

İnsanlarda isə gecə işığı melatonin hormonunun azalmasına səbəb olur. Bu hormonun azalması yuxu keyfiyyətini və bioloji ritmləri poza bilər. 2024-cü ildə dərc olunmuş tədqiqat süni işığa yüksək məruz qalmanın süd vəzi xərçəngi riskini bir qədər artırdığını göstərib.

Ekspertlərin fikirləri

Tədqiqatçı Zhe Zhu deyir: “Planetin işıq izi daim genişlənir, daralır və dəyişir.” Bu sözlər gecə işığının dəyişkən və genişlənən təbiətini vurğulayır.

İşıq çirkliliyini azaltmaq mümkündür

Xoşbəxtlikdən, işıq çirkliliyini azaltmaq üçün sadə üsullar mövcuddur. İşıqların vaxtında söndürülməsi və düzgün istiqamətləndirilməsi həm təbiəti, həm də insan sağlamlığını qorumağa kömək edə bilər.

Gecə səması artıq milyonlarla insan üçün əlçatmaz olsa da, bu problemə diqqət yetirərək gələcək nəsillərə daha təmiz və sakit gecələr buraxa bilərik.