Yer Qabığının Hərəkəti İqlim Dəyişikliklərinə Necə Təsir Edir?

Yer qabığının iqlimə təsiri: görünməyən güc

Yer qabığının hərəkəti iqlim dəyişikliyinə əvvəlkindən daha böyük təsir göstərir. Təkan plitələrinin bir-birindən uzaqlaşdığı yerlər – dərin okean sıradağları və qitə çatlaqları – karbon dövranında əsas rol oynayır. Ənənəvi olaraq, volkanik oxlar karbon dioksidinin əsas mənbəyi hesab edilirdi, lakin yeni tədqiqatlar göstərir ki, bu proses son 120 milyon ildə planktik kalkifiyerlərin dəniz dibində karbon yığılmasını artırması ilə əlaqədardır.

Dəniz dibində karbonun yığılması və sərbəst buraxılması

Dəniz dibində karbon zəngin sedimentlər toplanır və bu karbon subduksiya zonalarında yer qabığının daxilinə doğru çəkilərək atmosferə buraxılır. Bu proses "dərin karbon dövranı" adlanır və Yer səthində və daxili arasında karbonun hərəkətini izah edir. Bu dövran 540 milyon il ərzində iqlim dəyişikliklərinin əsasını təşkil edir.

İsti və soyuq dövrlərin karbon ritmi

İsti dövrlərdə atmosferə daha çox karbon buraxılır, bu da qlobal istiləşməyə səbəb olur. Soyuq dövrlərdə isə karbon okeanlarda saxlanılır və iqlim soyuyur. Bu təbii ritm iqlim sisteminin əsas tənzimləyicisidir.

Planktik kalkifiyerlərin rolu

200 milyon il əvvəl yaranan planktik kalkifiyerlər karbonun dəniz dibində yığılmasını artırır. Bu canlılar karbonu skeletlərində saxlayır və ölən zaman karbon zəngin sedimentlərə çevrilirlər. Son 120 milyon ildə volkanik oxların karbon emissiyası planktik kalkifiyerlərin yaratdığı karbon zəngin sedimentlərin subduksiyası nəticəsində artıb.

Ekspert fikri

Sidneydə tədqiqatçı Ben Mather bildirir ki, təkan plitələrinin hərəkəti iqlim modelləri üçün vacib amildir. Onun sözlərinə görə, “bu proseslər karbon dövranını tənzimləyir və beləliklə, iqlimin uzunmüddətli dəyişmələrini formalaşdırır.” Bu yeni anlayış iqlim dəyişikliklərinin səbəblərini daha dərindən başa düşməyə imkan verir.

İnsan və gələcək üçün əhəmiyyəti

Bu kəşflər iqlim dəyişikliklərinin təbii mexanizmlərini anlamağa kömək edir. İnsanların yaratdığı əlavə karbon emissiyaları ilə təkan plitələrinin təsiri birləşdikdə, iqlimdə gözlənilməz dəyişikliklər baş verə bilər. Buna görə də, təkan plitələrinin hərəkətini və karbon dövranını izləmək iqlim proqnozlarını dəqiqləşdirmək üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.