Yukon çaylarında turşu sızıntıları niyə son 10 ildə sürətlə artıb?

Yukon çaylarında pas rəngli turşu suları

Mərkəzi Yukon bölgəsində son on ildə çayların pas rənginə boyanması müşahidə olunub. Bu, sadəcə vizual dəyişiklik deyil – bəzi çaylar toksikləşərək ətrafdakı bitki örtüyünə ciddi zərər verir. Peyk görüntülərində turşu yanığı kimi görünən bu hallar, ətraf mühitdə dərin kimyəvi dəyişikliklərin nəticəsidir.

Permafrostun əriməsi və kimyəvi dəyişikliklər

İqlim istiləşməsi nəticəsində uzun müddət donmuş torpaqlar, yəni permafrost, əriməyə başlayıb. Bu proses sülfid minerallarının suda həll olunmasına səbəb olur. Nəticədə sülfür turşusu yaranır, çayların pH səviyyəsi aşağı düşür və suda metal konsentrasiyası yüksəlir. Suda olan dəmir oksidləri oksigenlə reaksiya verərək pas kimi çökmə yaradır.

Tədqiqat və müşahidələr

2019-cu ildən başlayaraq McMaster Universitetinin Tombstone Waters Observatory-də aparılan monitorinq nəticəsində, bu turşu sızıntılarının 2-3 il ərzində artdığı aşkar edilib. Məlumatlar göstərir ki, bu fenomen yalnız Yukon sərhədlərində deyil, həmçinin 2024-cü ildə Alaskanın Brooks Range bölgəsində də qeydə alınıb.

Ekspertlərin fikirləri

Carleton Universitetindən ətraf mühit geokimyagı Elliott Skierszkan bildirir: “Biz bu hallardan düz onlarcasını gördük və onların əksəriyyəti son 10 ildə yaranıb.” McMaster Universitetindən doktorant Andras Szeitz əlavə edir: “Bu, hər kəsi məlumat toplamağa və vəziyyəti daha yaxşı anlamağa sövq etdi.” Yukon Ətraf Mühit Departamentindən Mara De La Rosa vurğulayır ki, “Bu əməkdaşlıq suyun keyfiyyəti, ekosistemlər və icmalar üçün potensial risklərin erkən aşkarlanmasını təmin edir.” University of Alaska Anchorage-dən Patrick Sullivan isə uzunmüddətli monitorinqin əhəmiyyətini belə izah edir: “Hökumət tərəfindən dəstəklənən uzunmüddətli müşahidələr ətraf mühitdə baş verən böyük dəyişiklikləri erkən aşkar etmək və hətta proqnozlaşdırmaq üçün vacibdir.”

İnsanlara və təbiətə təsiri

Turşu suları yalnız bitkiləri deyil, həm də yerli icmaların içməli su mənbələrini təhlükə altına qoyur. Bu suyun kimyəvi tərkibindəki dəyişikliklər, xüsusilə yüksək metal konsentrasiyası, sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda, sülfid minerallarının sərbəst qalması karbon dövranına təsir edir və bu, iqlim dəyişikliklərinin sürətlənməsinə gətirib çıxara bilər.

Gələcəyə baxış

2022-2024-cü illərdə turşu sızıntılarının artması bu problemin genişlənməkdə olduğunu göstərir. Elm adamları və hökumət qurumları uzunmüddətli monitorinq və təhlillərin davam etdirilməsinin vacibliyini vurğulayır. Bu, həm təbiətin qorunması, həm də insan sağlamlığının təminatı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.