8000 İllik Halaf Keramikasında Riyazi Simmetriyanın Sirri Nədir?

Halaf keramika və qədim riyazi düşüncə

Şimali Mezopotamiyada eramızdan əvvəl 6200-5500-cü illərdə yaşamış Halaf xalqı təkcə keramika sənəti ilə deyil, həm də riyazi düşüncənin erkən nümunələri ilə diqqət çəkir. Onların yaratdığı keramika parçalarında bitki motivləri üzərində 4, 8, 16 və 32 ləçək təsvirləri var. Bu ədədlər təsadüfi deyil, simmetriya və təkrarlama üzərində qurulmuş "geometrik ardıcıllıq" təşkil edir.

Riyazi ardıcıllığın sirri

Hebrew University of Jerusalem-dən arxeoloq professor Yosef Garfinkel və tədqiqatçı Sarah Krulwich tərəfindən aparılan araşdırmada 29 Halaf yerində tapılmış 375 keramika parçası incələnib. Onlar vurğulayırlar ki, "bu ədədlərə ciddi riayət etmək təsadüf ola bilməz". Krulwich əlavə edir: "İnsanlar sənət vasitəsilə bölünmələri, ardıcıllıqları və tarazlığı vizuallaşdırıblar." Bu, kənd icmalarının idarə olunması və ya sosial nizam üçün riyazi düşüncənin erkən izahı ola bilər.

Ekspertlərin fərqli baxışları

Danimarkalı tədqiqatçı Jens Høyrup isə bu riyazi interpretasiyaya ehtiyatla yanaşır. O, simmetriyanı sadəcə sadə bölünmə kimi qiymətləndirir və hesab edir ki, bu, "heç bir yüksələn ardıcıllıq axtarışı deyil". Buna baxmayaraq, Høyrup da etiraf edir: "Onlarda simmetriya hissi var, bu, aydındır."

İnsan və mədəniyyət üçün əhəmiyyəti

Halaf keramika sənəti kənd təsərrüfatı və ya dini məqsədlərdən çox, estetik və riyazi düşüncənin bir ifadəsi kimi ortaya çıxır. Bu qədim nümunələr yazıdan əvvəl insanların riyazi anlayışlara sahib olduğunu göstərir və etnometriya sahəsinə dəyərli töhfə verir. Onların simmetriya və ardıcıllıqla yaratdıqları incə sənət əsərləri insanlıq tarixində riyazi düşüncənin köklərini anlamağa yeni pəncərələr açır.

Halafların bu riyazi sisteminin Sumerlərin 60-lıq sistemindən fərqli olması qədim mədəniyyətlərin müxtəlif riyazi yanaşmalarını ortaya qoyur. Bu tədqiqat həm də riyazi düşüncənin necə və harada formalaşdığına dair anlayışımızı zənginləşdirir.