Antropocene Dövrü: İnsan Təbiətə Geri Dönməz Geoloji İz Buraxır

Antroposen termini və onun mənası

2002-ci ildə kimyaçı Paul Crutzen və ekolog Eugene Stoermer tərəfindən irəli sürülən Antroposen termini insan fəaliyyətlərinin planetimizin geoloji tarixində yaratdığı dərin təsiri ifadə edir. Bu anlayış insanın təbii proseslərə necə güclü və genişmiqyaslı təsir etdiyini vurğulayır.

Geoloji dövrlər və Antroposen

Hazırda 11 700 ildir davam edən Olocen dövründəyik. Antroposen isə bu dövrün içində insanın təbiətə təsirini yeni bir mərhələyə gətirən dövr kimi təklif olunur. 2009-cu ildə Beynəlxalq Stratigrafiya Komissiyası bu termini qiymətləndirmək üçün işçi qrupu yaratdı, lakin 2024-cü il martın 4-də Antroposenin rəsmi geoloji vaxt cədvəlinə daxil edilməməsi qərara alındı.

İnsan təsirinin miqyası və nəticələri

2020-ci ildə insan tərəfindən yaradılan materialların ümumi çəkisi 1,1 teratonnaya (1,1 trilyon ton) çatıb. Bu, bütün canlıların biomassa çəkisinə bərabərdir. Maraq doğuran məqam odur ki, insanların yaratdığı infrastrukturun çəkisi bütün ağacların çəkisindən artıqdır, plastiklərin kütləsi isə yer və dəniz heyvanlarının çəkisini üstələyir. 1900-cü illərin əvvəllərində bu göstərici yalnız 3% idi.

Tarixi və elmi kontekst

Antroposen anlayışı 19-cu əsrdən bəri müzakirə olunur. XX əsrin əvvəllərində geokimyaçı Vladimir Vernadskij biosfer və noosfer kimi anlayışları işləyib hazırlamışdır. Paul Crutzen isə 1995-ci ildə ozon qatına insan təsiri ilə bağlı apardığı tədqiqatlara görə Nobel mükafatı almışdır.

İnsan və təbiət arasında yeni münasibət

İnsanların biomassa payı yalnız 0,01% olsa da, yaratdıqları materialların çəkisi təbiətə təsirin nə qədər böyük olduğunu göstərir. Bu, insanın planet üzərindəki gücünü və məsuliyyətini bir daha xatırladır. Antroposen termini mediada və elmi ictimaiyyətdə geniş yayılıb, insanların təbiətə və gələcək nəsillərə qarşı davranışlarını yenidən düşünməyə çağırır.

Nəticə

Antroposen insanın təbiət üzərində misilsiz təsir gücünü simvolizə edir. Bu dövrün rəsmi qəbul edilməməsi müzakirələrin davam etdiyini göstərir. İnsanların yaratdığı dəyişikliklər planetimizin gələcəyi üçün həm təhlükə, həm də xəbərdarlıqdır. Hər birimiz bu geoloji izlərin daşıyıcısıyıq və gələcək üçün məsuliyyət daşıyırıq.