Aza Raskin və Sonsuz Sürüşdürmənin İnsan Psixikasına Gözlənilməz Təsirləri

Sonsuz sürüşdürmənin arxasında duran şəxs

Aza Raskin 1 fevral 1984-cü ildə Kaliforniyada anadan olub. O, texnologiya sahəsində bir sıra uğurlu layihələrin müəllifidir. 2006-cı ildə Humanized adlı startapını təsis edib, bu şirkət 2008-ci ildə Mozilla tərəfindən satın alınıb. 2007-ci ildə isə musiqi yayım xidməti Songza-nı yaradıb, bu xidmət 2014-cü ildə Google tərəfindən alınaraq Google Play Music-ə inteqrasiya olunub.

Sonsuz sürüşdürmə və onun təsiri

Raskin sonsuz sürüşdürmə funksiyasını icad edib və onu açıq şəkildə təqdim edib, yəni patentləşdirməyib. Bu funksiya TikTok, YouTube və Facebook (Meta şirkətinə məxsus və Rusiya Federasiyasında qadağan olunmuş təşkilat) kimi nəhəng platformalarda geniş istifadə olunur. Lakin Raskin indi bu funksiyanı "dopamin tələsi" adlandıraraq, onun insan psixikasına mənfi təsirindən narahatdır.

O, sonsuz sürüşdürməni qumar oyunları ilə müqayisə edir və diqqət iqtisadiyyatının insanları necə manipulyasiya etdiyini vurğulayır. 2013-cü ildə o, texnologiyanın insanın zəifləməsinə səbəb olduğunu açıq şəkildə ifadə edib.

İnsanlara təsir və hüquqi nəticələr

2026-cı ilin avqustunda Meta şirkəti uşaqların psixikasına vurduğu zərərə görə 567 milyon dollar (təxminən 1 milyard manat) məbləğində cərimə ödəməyə məcbur edilib. Bundan əlavə, şirkətə 375 milyon dollar (təxminən 660 milyon manat) məbləğində əlavə cərimə tətbiq olunub. Bu qərar diqqət iqtisadiyyatının zərərli təsirlərinə qarşı hüquqi mübarizənin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.

Yeni təşəbbüslər və gələcək perspektivlər

2018-ci ildə Raskin Tristan Harris ilə birlikdə İnsanlıq Texnologiyaları Mərkəzini (Centre for Humane Technology) təsis edib. Bu mərkəz diqqət iqtisadiyyatının mənfi təsirlərini azaltmaq və texnologiyanın insanlara daha faydalı olmasını təmin etmək məqsədi daşıyır.

Raskin sonsuz sürüşdürməyə qarşı mübarizə üçün sürüşdürməni gecikdirmə funksiyasını təklif edir. Bu gecikmə beyin üçün düşünmək və telefona baxmaq lazım olub-olmadığını qiymətləndirmək üçün vaxt yaradır. O, həmçinin 2026-cı ildə AI and What Makes Us Human adlı yeni istiqaməti işə salıb.

İnsan və texnologiya arasında yeni dialoq

Raskin həmçinin Earth Species Project-in həmtəsisçisidir. Bu layihə süni intellekt vasitəsilə heyvanların dilini təhlil etməyi hədəfləyir. Mart 2026-cı ildə o, bu layihənin rəhbərliyini Steve VanRoekel-ə təhvil verib və özü direktor kimi tədqiqat işlərinə fokuslanıb.

Raskin hesab edir ki, sonsuz sürüşdürmə ideyası qaçılmaz idi, lakin indi onun yaratdığı problemlərin öhdəsindən gəlmək üçün ciddi addımlar atılmalıdır. O, diqqət iqtisadiyyatının təsirini nəzarət altına almağa çağırır və bildirir ki, "Bu funksiyanı icad edən şəxs kimi belə, onun necə işlədiyini başa düşürəm".

Texnologiyanın insan həyatına təsiri ilə bağlı bu hekayə həm istifadəçilər, həm də texnoloji şirkətlər üçün əhəmiyyətli dərslər ehtiva edir.