Azərbaycanda hansı texnoparklar var, kim idarə edir və rezidentlər nə qazanır?

Azərbaycanda texnopark mövzusu son illərdə daha çox müzakirə olunsa da, bu sahədə hələ də bir sıra anlayış qarışıqlıqları qalır. “Texnopark”, “Yüksək Texnologiyalar Parkı”, “sənaye parkı”, “innovasiya zonası” kimi terminlər çox vaxt eyni məna ilə işlədilir. Halbuki hüquqi və institusional baxımdan bunlar tam eyni anlayışlar deyil. Xüsusən də texnopark rezidentləri üçün vergi və sosial sığorta güzəştləri mövzusu gündəmə gələndə, ilk sual budur: Azərbaycanda ümumiyyətlə hansı texnoparklar var və onlar kimə tabedirlər?

Hazırkı açıq və rəsmi mənbələr göstərir ki, Azərbaycanda texnopark ekosistemi barədə danışarkən üç əsas struktur diqqət mərkəzinə çıxır. Bunlardan ikisi — Pirallahı Texnoparkı və Mingəçevir Texnoparkı — hazırda İnnovasiya və Rəqəmsal İnkişaf Agentliyinin (IDDA) innovasiya ekosistemi daxilində, “Azərbaycan İnnovasiya Mərkəzi”nin texnopark bölməsində təqdim olunur. Üçüncü struktur isə ayrıca hüquqi-institusional statusa malik olan Elm və Təhsil Nazirliyinin Yüksək Texnologiyalar Parkıdır. Başqa sözlə, bugünkü mənzərədə texnoparkları bir siyahıda sadalamaq olar, amma onların hamısını eyni idarəetmə zənciri altında göstərmək doğru olmaz.

Texnopark nədir və hüquqi baza nəyə söykənir?

Azərbaycanda texnopark anlayışının əsas hüquqi çərçivəsi cənab Prezidentin 15 may 2014-cü il tarixli 168 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Texnologiyalar parkı haqqında Nümunəvi Əsasnamə” ilə müəyyənləşdirilib. Həmin sənədə görə, texnopark innovasiya məhsullarının və yüksək texnologiyaların hazırlanması, işlənilməsi, təkmilləşdirilməsi, elmi tədqiqat və təcrübə-konstruktor işlərinin aparılması, onların nəticələrinin sənaye, xidmət və digər sahələrdə tətbiqi və kommersiyalaşdırılması üçün yaradılan, zəruri infrastruktur, maddi-texniki baza və idarəetmə qurumları olan ərazidir. Yəni texnopark sırf torpaq sahəsi və ya ofis kompleksi deyil; o, hüquqi rejim, ekspertiza mexanizmi, qeydiyyat sistemi və güzəşt aləti olan xüsusi iqtisadi-innovasiya platformasıdır.

Bu bazanı tamamlayan digər vacib normativ sənədlər də var. Onların arasında Nazirlər Kabinetinin 8 iyul 2015-ci il tarixli 257 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş texnopark rezidentlərinin qeydiyyatı və reyestrinin aparılması qaydaları, eləcə də 15 may 2015-ci il tarixli 192 nömrəli qərar ilə təsdiq edilmiş Ekspertlər Şurası haqqında əsasnamə xüsusi rol oynayır. Bu sənədlər rezidentliyin necə verildiyini, hansı sənədlərin tələb olunduğunu və layihələrin necə qiymətləndirildiyini müəyyən edir.

Azərbaycanda hansı texnoparklar var?

1. Pirallahı Texnoparkı

Pirallahı xətti üzrə texnopark modeli hüquqi baxımdan Prezidentin 5 noyabr 2012-ci il tarixli 736 nömrəli Fərmanı ilə formalaşıb. Həmin fərman “Yüksək Texnologiyalar Parkı”nın yaradılmasını nəzərdə tutur və sonrakı normativ aktlar məhz bu xəttin üzərində qurulub. Hazırda isə IDDA-nın rəsmi səhifəsində Pirallahı Texnoparkı ayrıca rezident qəbul edən texnopark kimi göstərilir və müraciət üçün hüquqi və fiziki şəxslərdən tələb olunan sənədlər, o cümlədən innovasiya və ya yüksək texnologiya layihəsi (biznes plan) açıq şəkildə sadalanır.

Buradan görünür ki, Pirallahı Texnoparkı bu gün artıq sadəcə “tarixi fərmanla yaradılmış obyekt” kimi yox, real rezidentlik platforması kimi işlək mexanizm şəklində təqdim olunur. Üstəlik, IDDA-nın bu parkı öz innovasiya ekosisteminin tərkib hissəsi kimi göstərməsi, onun hazırkı idarəçilik orbitinin rəqəmsal inkişaf və innovasiya blokuna bağlı olduğunu göstərir.

2. Mingəçevir Texnoparkı

İkinci əsas texnopark isə Prezidentin 26 fevral 2015-ci il tarixli 481 nömrəli Fərmanı ilə yaradılmış Mingəçevir Yüksək Texnologiyalar Parkıdır. Bu park regionlarda innovasiya və yüksək texnologiya fəaliyyətini genişləndirmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Hazırda IDDA-nın rəsmi resursunda Mingəçevir Texnoparkı ayrıca səhifə ilə təqdim olunur və burada da rezidentlik üçün hüquqi və fiziki şəxslərin təqdim etməli olduğu sənədlər açıqlanır. Bu da göstərir ki, Mingəçevir texnoparkı hazırda da aktiv institusional dövriyyədədir.

Mingəçevir Texnoparkının profili Pirallahı ilə müqayisədə bir qədər daha geniş təqdim olunur: burada rəqəmsal həllərdən sənaye texnologiyalarına qədər müxtəlif layihələr üçün imkanlar vurğulanır. Bu isə region yönümlü texnoloji inkişaf, istehsal elementli innovasiya və tətbiqi texnologiya layihələri üçün parkın daha geniş çərçivədə nəzərdə tutulduğunu göstərir.

3. Elm və Təhsil Nazirliyinin Yüksək Texnologiyalar Parkı

Üçüncü əsas struktur isə əvvəlki illərdə AMEA Yüksək Texnologiyalar Parkı kimi tanınan, hazırda isə rəsmi olaraq Elm və Təhsil Nazirliyinin Yüksək Texnologiyalar Parkı kimi təqdim olunan parkdır. Onun yaradılması Prezidentin 8 noyabr 2016-cı il tarixli 2425 nömrəli Sərəncamı ilə bağlıdır. Hazırkı rəsmi saytında açıq şəkildə göstərilir ki, bu qurumun idarəedici təşkilatı “ETN Yüksək Texnologiyalar Parkı” MMCdir və həmin cəmiyyət Elm və Təhsil Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərir. Saytda həmçinin qeyd olunur ki, bu, əvvəl dövlət qeydiyyatına alınmış “AMEA Yüksək Texnologiyalar Parkı” MMC-nin ad dəyişikliyindən sonrakı ikinci redaksiyalı nizamnaməsidir.

Yəni burada düzəliş vacibdir: yalnız bu park barədə “sonradan Elm və Təhsil Nazirliyinin tabeliyinə keçib” demək doğrudur. Pirallahı və Mingəçevir parklarını isə eyni şəkildə ETN xəttinə aid göstərmək düzgün olmaz. Onlar hazırda IDDA-nın innovasiya ekosistemində təqdim olunur.

Deməli, fərq nədədir?

Bu gün Azərbaycanın texnopark mənzərəsini ən dəqiq şəkildə belə təsvir etmək olar:
bir tərəfdə IDDA / Azərbaycan İnnovasiya Mərkəzi xətti ilə təqdim olunan iki texnopark — Pirallahı və Mingəçevir; digər tərəfdə isə ayrıca Elm və Təhsil Nazirliyinin tabeliyində olan Yüksək Texnologiyalar Parkı. Bu bölgü həm idarəetmə, həm də institusional missiya baxımından fərqlidir. IDDA xətti daha çox innovasiya, rəqəmsal inkişaf, startup və texnoloji biznes ekosistemi kontekstində görünür. ETN YTP isə elm, tədqiqat, texnologiya transferi, universitet və innovativ şirkətlərin inteqrasiyası xəttində özünü mövqeləndirir.

Texnopark rezidentləri üçün hansı vergi güzəştləri var?

Vergi güzəştləri məsələsində əsas dönüş nöqtəsi 2023-cü ildən qüvvəyə minən dəyişikliklərdir. İqtisadiyyat Nazirliyinin rəsmi açıqlamasına görə, texnologiyalar parkının rezidenti kimi texnoparkdan kənarda sistem inteqrasiyası, proqram təminatının hazırlanması və inkişaf etdirilməsi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər qeydiyyata alındıqları hesabat ilindən başlayaraq 10 il müddətinə gəlir və ya mənfəət vergisi, əmlak vergisi, torpaq vergisi, dividend gəlirləri, həmçinin istehsal məqsədli texnika, texnoloji avadanlıq və qurğuların idxalı üzrə ƏDV-dən azad ediliblər. Üstəlik, nazirlik açıq şəkildə bildirir ki, bu vergi güzəştləri həm texnoparkdakı, həm də texnoparkdan kənardakı uyğun fəaliyyətə şamil edilir.

Bu dəyişiklik xüsusilə İT və proqram təminatı şirkətləri üçün ciddi siqnaldır. Çünki əvvəl texnopark deyəndə daha çox fiziki məkana bağlı güzəşt zonası anlaşılırdısa, yeni rejim texnopark rezidentliyini faktiki olaraq rəqəmsal iqtisadiyyat üçün daha çevik və daha funksional statusa çevirir. Başqa sözlə, şirkət ofisini mütləq parkın içində saxlamasa belə, əgər qanunun tanıdığı fəaliyyət növü ilə texnopark rezidenti kimi işləyirsə, o, vergi baxımından əhəmiyyətli üstünlük əldə edə bilir.

Sosial sığorta güzəştləri nədən ibarətdir?

Mövzunun ən önəmli hissələrindən biri də sosial sığortadır. Eyni rəsmi açıqlamada bildirilir ki, texnologiyalar parkının rezidenti, onun podratçısı və podratçı ilə birbaşa müqavilə bağlamış subpodratçı tərəfindən həmin fəaliyyət üçün cəlb edilən əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər 2023-cü il 1 yanvardan etibarən 10 il müddətinə məcburi dövlət sosial sığorta haqqını ödəməkdən azad edilir. Bu, xüsusilə xarici mütəxəssis cəlb edən texnologiya şirkətləri üçün vacib üstünlükdür.

Bundan başqa, sistem inteqrasiyası və proqram təminatının hazırlanması sahəsində çalışan işçilərin gəlir vergisi üzrə də fərqli, yumşaldılmış rejim tətbiq olunur: 2023-cü il 1 yanvardan 3 il müddətinə aylıq gəlir 8000 manatadək olduqda 0 faiz, 8000 manatdan yuxarı hissə üçün 5 faiz, daha sonrakı 7 il müddətində isə aylıq gəlirin 5 faizi səviyyəsində tutulma nəzərdə tutulur. Bu mexanizm yüksək maaşlı İT mütəxəssislərinin Azərbaycana cəlbini və ölkədə saxlanmasını stimullaşdırmaq məqsədi daşıyır.

Kimlər texnopark rezidenti ola bilər?

IDDA-nın Pirallahı və Mingəçevir texnopark səhifələri göstərir ki, həm hüquqi şəxslər, həm də fiziki şəxslər müraciət edə bilərlər. Əsas tələb isə innovasiya və ya yüksək texnologiya layihəsinin, yəni faktiki biznes planın təqdim olunmasıdır. Hüquqi şəxslər üçün dövlət reyestrindən çıxarış, nizamnamə, səlahiyyətli nümayəndənin sənədi və zəruri hallarda lisenziya və digər icazə sənədləri tələb olunur. Bu yanaşma onu göstərir ki, texnopark modeli təkcə iri şirkətlərə yox, həm də texnoloji ideyası olan fərdi sahibkarlara və yeni qurulan layihələrə açıqdır.

Praktik baxımdan burada ən uyğun namizədlər bir neçə qrupa bölünür: proqram təminatı və SaaS şirkətləri, sistem inteqratorları, süni intellekt və data həlləri hazırlayan komandalar, hardware və sənaye texnologiyası layihələri, elmi nəticələri kommersiyalaşdırmaq istəyən R&D komandaları, həmçinin texnologiya transferi, inkubasiya və akselerasiya sahəsində fəaliyyət göstərən qurumlar. Xüsusilə ETN YTP-nin rəsmi nizamnaməsində startaplara dəstək, inkubasiya və akselerasiya mərkəzlərinin təşviqi, texnologiya transferi mərkəzlərinin qurulması və elm-təhsil qurumları ilə əməkdaşlıq ayrıca vurğulanır.