Azərbaycanda rəqəmsal valyuta mövzusu hansı mərhələdədir?

Azərbaycan üçün vacib məqam budur ki, ölkədə rəqəmsal ödənişlər və mümkün rəqəmsal manat mövzusu rəsmi sənədlərdə artıq illərdir yer alır, amma tapa bildiyimiz açıq rəsmi mənbələrə görə, hazırda “rəqəmsal manat”ın tam tətbiqi və ya kütləvi istifadəyə verilməsi barədə rəsmi elan yoxdur. Bu, vacib fərqdir: mövzu rəsmi gündəmdədir, lakin açıq mənbələrdə hələ yekun buraxılış qərarı görünmür.

1. İlk böyük dövlət çərçivəsi: 2018-ci il proqramı

Azərbaycanda bu xəttin əsas başlanğıc nöqtələrindən biri Prezidentin 26 sentyabr 2018-ci il tarixli 508 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiqlənmiş “2018–2020-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal ödənişlərin genişləndirilməsi üzrə Dövlət Proqramı”dır. Bu sənəd ölkədə rəqəmsal ödəniş infrastrukturunun inkişafını dövlət səviyyəsində prioritetə çevirdi.

Bu proqram çərçivəsində nağdsız ödənişlərin artırılması, elektron ödəniş ekosisteminin genişləndirilməsi və texnoloji maliyyə həllərinin tətbiqi nəzərdə tutulurdu. Proqramın özü Azərbaycan iqtisadiyyatında daha şəffaf, daha izlənə bilən və daha sürətli ödəniş sisteminə keçidin bazasını formalaşdırdı.

2. Mərkəzi Bankın 2021–2023 Rəqəmsal Ödəniş Strategiyası

Daha sonra Mərkəzi Bank 2021–2023-cü illər üçün Rəqəmsal Ödəniş Strategiyasını hazırladı. Bu sənəddə açıq şəkildə “Mərkəzi Bankın rəqəmsal manat üzrə konseptual yanaşmasının müəyyən edilməsi” ayrıca tədbir kimi göstərilib. Strategiyanın tədbirlər planında bu istiqamət üzrə işlərin 2021–2023 dövrünü əhatə etməsi, beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi, qabaqcıl mərkəzi banklarla əməkdaşlıq platformasının yaradılması və tədqiqatlar əsasında konseptual yanaşmanın müəyyən edilməsi qeyd olunur.

Başqa sözlə, Azərbaycan rəsmi sənəddə “rəqəmsal manat” ifadəsini işlədib və bunu planlaşdırılmış strateji xətt kimi müəyyən edib. Bu, təsadüfi yox, düşünülmüş dövlət-maliyyə gündəliyidir.

3. 2022-ci il Mərkəzi Bank bəyanatı: CBDC imkanları öyrənilir

Mərkəzi Bankın 2022-ci il pul siyasəti bəyanatında qeyd olunur ki, qurum dünyada CBDC araşdırmalarını və bu sahədə həyata keçirilən layihələri yaxından izləyib, həmçinin CBDC-nin tətbiqi üçün imkanları və ilkin şərtləri öyrənmək məqsədilə bəzi xarici ölkələrin mərkəzi bankları ilə əməkdaşlıq çərçivəsi yaradıb. Bəyanatda həmçinin orta müddətli perspektivdə CBDC-nin məqsədəuyğunluğunun qiymətləndirilməsinin davam etdiriləcəyi vurğulanır.

Bu da göstərir ki, mövzu Azərbaycanda sadəcə nəzəri diskussiya səviyyəsində qalmayıb; institusional qiymətləndirmə mərhələsinə keçib.

4. Yeni hüquqi baza: 14 iyul 2023-cü il, 987-VIQ nömrəli Qanun

Azərbaycanda rəqəmsal ödəniş mühitinin institusional təməlini gücləndirən əsas sənədlərdən biri “Ödəniş xidmətləri və ödəniş sistemləri haqqında” 14 iyul 2023-cü il tarixli 987-VIQ nömrəli Qanundur. Bu qanun ödəniş xidmətləri, ödəniş hesabları, ödəniş təşkilatları, elektron pul təşkilatları və ümumilikdə ödəniş sistemləri üzrə müasir hüquqi çərçivə yaradır. Sonradan bu qanunun icrası ilə əlaqədar digər qanunlara da dəyişikliklər edilib.

Bu sənəd birbaşa “rəqəmsal manat buraxıldı” demir, amma rəqəmsal ödənişlər bazarının hüquqi təmizlənməsi və yeni iştirakçıların tənzimlənməsi baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır. CBDC-yə keçid baş verərsə, belə hüquqi bazalar adətən əvvəlcədən hazırlanır.

5. 2025-ci il dəyişiklikləri və ödəniş ekosisteminin dərinləşməsi

2025-ci ildə də bu qanunvericilik sahəsi yenilənməyə davam edib. Rəsmi mənbələrdə 18 mart 2025-ci il tarixli 161-VIIQD nömrəli dəyişikliklərə istinad görünür; bu da onu göstərir ki, ödəniş və maliyyə nəzarəti infrastrukturu dinamik şəkildə yenilənir.

Bu cür dəyişikliklər bir şeyi deməyə əsas verir: Azərbaycan əvvəlcə bazarı rəqəmsallaşdırır, sonra isə onun üzərində daha mürəkkəb alətlərin — o cümlədən potensial CBDC-nin — tətbiqi üçün hüquqi və texnoloji imkanları genişləndirir. Bu, məndən bir şərhdir, amma mövcud sənədlərin məntiqi bu istiqaməti göstərir.

Azərbaycanda rəqəmsal ödənişlərin indiki səviyyəsi nə deyir?

Rəqəmsal manat haqqında danışanda ən vacib suallardan biri budur: bazar buna hazırdırmı?

Mərkəzi Bankın 2025-ci ilə dair açıqlamasına görə, bank müştərilərinin cari hesablarından aparılan köçürmələrin say üzrə 94.4%-i, həcm üzrə isə 82.5%-i artıq rəqəmsal bankçılıq vasitəsilə həyata keçirilib. Ödəniş kartları ilə ölkədaxili nağdsız ödənişlərin həcmi 2025-ci ildə 99.1 milyard manata çatıb və nağdsız dövriyyənin payı 67.6% olub. Ani Ödənişlər Sistemi üzrə əməliyyatların sayı əvvəlki illə müqayisədə 12.5 dəfə artıb. Həmçinin vahid AZQR standartının tətbiqi tələb kimi müəyyən edilib.

Bu rəqəmlər göstərir ki, Azərbaycan cəmiyyətində və bank sektorunda rəqəmsal davranış artıq formalaşıb. Yəni problem “rəqəmsal ödənişə öyrəşmək” deyil; növbəti mərhələ “dövlətin rəqəmsal pulu”nun lazım olub-olmadığını, necə işləyəcəyini və hansı risklərlə gələcəyini müəyyən etməkdir. Bu nəticə rəsmi statistika əsasında çıxarılan analitik qənaətdir.

Potensial rəqəmsal manat necə görünə bilər?

Hazırkı açıq mənbələrdə Azərbaycan üçün yekun model açıqlanmayıb. Lakin dünya təcrübəsinə əsasən, ehtimal olunan bir neçə ssenari var:

• retail model — vətəndaş və biznes gündəlik ödənişlər üçün istifadə edir;
• wholesale model — banklararası və iri hesablaşmalar üçün tətbiq olunur;
• hibrid model — Mərkəzi Bank əsas infrastrukturu idarə edir, banklar və ödəniş provayderləri isə son istifadəçi interfeysini təqdim edir. 

Azərbaycanın indiki ödəniş infrastrukturu, AÖS, AZQR, mobil və internet bankçılıq göstəriciləri nəzərə alınanda, potensial modelin banklar və lisenziyalı ödəniş iştirakçıları üzərindən qurulan hibrid yanaşmaya daha yaxın olması məntiqli görünür. Bu hissə rəsmi elan deyil, mövcud beynəlxalq praktikadan çıxan ehtimaldır.

Bunun nəticəsi nə ola bilər? Üstünlüklər

1. Daha sürətli və ucuz ödənişlər

CBDC-lərin əsas vədi vasitəçilik xərclərini azaltmaq, hesablaşmaları sürətləndirmək və ödənişləri 24/7 rejimində daha rahat etməkdir. Xüsusilə kiçik biznes və mikroödənişlər üçün bu, ciddi üstünlük ola bilər.

2. Maliyyə inklüzivliyi

Dövlət rəqəmsal valyutası bank xidmətlərinə çıxışı məhdud olan qruplar üçün alternativ kanal yarada bilər. Baham adaları və Nigeriya kimi ölkələrdə bu arqument açıq şəkildə irəli sürülüb.

3. Kölgə iqtisadiyyatının azalması

Daha izlənə bilən rəqəmsal ödəniş mühiti qeyri-rəsmi dövriyyəni azaltmağa, vergi bazasını genişləndirməyə və şəffaflığı artırmağa kömək edə bilər. Azərbaycanın əvvəlki dövlət proqramlarında da nağdsızlaşmanın iqtisadi şəffaflıqla əlaqəsi vurğulanıb.

4. Dövlət ödənişlərinin səmərəliliyi

Sosial ödənişlər, subsidiya və digər dövlət transfertləri daha hədəfli, sürətli və bəzi hallarda daha aşağı inzibati xərc ilə həyata keçirilə bilər. IMF də CBDC-lərin sosial ödəniş mexanizmlərində potensial rolunu ayrıca araşdırır.

5. Milli ödəniş suverenliyi

Əgər qlobal ödənişlər getdikcə daha çox özəl xarici platformalara və dollar-əsaslı stablecoin-lərə söykənərsə, milli rəqəmsal valyuta ölkənin pul suverenliyini qorumaq üçün strateji alətə çevrilə bilər. ECB rəqəmsal avro müzakirəsində məhz bu riski açıq şəkildə vurğulayır.

Nəticə

Azərbaycanda isə hüquqi və strateji baza artıq formalaşdırılıb: 2018-ci ilin 508 nömrəli sərəncamından, Mərkəzi Bankın 2021–2023 Strategiyasındakı “rəqəmsal manat” bəndinə, 2022-ci il CBDC qiymətləndirmə bəyanatına və 2023-cü ilin 987-VIQ nömrəli qanununa qədər ardıcıl xətt görünür. Lakin açıq rəsmi məlumatlara əsasən, ölkədə rəqəmsal manatın tam tətbiqi barədə hələ yekun elan yoxdur.

Yəni Azərbaycan artıq qapının ağzındadır. Qapının açılıb-açılmayacağı isə texnologiyadan çox, etimad, hüquq, təhlükəsizlik və strateji seçimdən asılı olacaq.