Xəzər dənizi quruyur: Azərbaycan nə itirə bilər?

Xəzər dənizinin səviyyəsi ilin on ayında 20 santimetr düşür. Elmi proqnozlar daha da qorxuducu: əgər heç nə dəyişməsə, 2100-cü ilə qədər dəniz 9-14 metr aşağı düşə bilər. Bu Azərbaycan üçün nə deməkdir? 

Rəqəmlər yalan demir

2006-2021-ci illərdə Xəzərin səviyyəsi 1,4 metr aşağı düşüb. Son üç ildə (2022-2024) isə daha 75 santimetr itirilib. Communications Earth & Environment jurnalında çap olunan tədqiqata görə, hazırda dənizin səviyyəsi təxminən -28,7 metr (Dünya okeanından). Təkcə 1996-2015-ci illərdə ildə 7 santimetr, sonrakı dövrlərdə isə 9-10 santimetr aşağı düşüb.

Peyk görüntüləri göstərir ki, Xəzərin şimal-şərq hissəsində təxminən 15 000 kvadratkilometr sahə artıq qurumuşdur. Bu, təqribən 20 Bakı şəhəri böyüklüyündə ərazidir.

Niyə quruyur?

İqlim — baş günahkar

Xəzər qapalı hovuzdur. Səviyyəsini üç şey müəyyən edir: çaylardan gələn su, yağış və buxarlanma. Temperaturun yüksəlməsi buxarlanmanı gücləndirir. Nəticədə dəniz itirdiyi sudan daha çoxunu itirir. Climate jurnalında dərc edilmiş məlumatlara görə, Azərbaycanın Xəzər zonasında temperaturun artması məhz bu mexanizmi işə salıb.

Vətən çaylarımız azalır

Volqa Xəzərə axan suyun 80%-ni verir. Kür-Araz sistemi isə cəmi 6%. BMT-nin Xəzər üzrə hesabatına görə, Volqanın axınını iki şey azaldır:

1) Su anbarları və bəndlər suyu saxlayır.

2) Kənd təsərrüfatı üçün suyun götürülməsi artır.

3) İqlim dəyişikliyi çay hövzələrində yağışı azaldır.

Tarixi olaraq Xəzərin səviyyəsi dəyişib, lakin indiki tendensiya sabit və sürətlənməkdədir.

Gələcək proqnozları

Elm dünyası razıdır: 2100-cü ilə qədər Xəzərin səviyyəsi 8-14 metr, bəzi ssenarilərdə isə 21 metrə qədər düşə bilər. Bu o deməkdir ki, şimal hissəsindəki dayaz sular tamamilə quruyacaq. CMIP6 proqnozlarına əsaslanan 

Communications Earth & Environment məqaləsində deyilir ki, hətta iqlim dəyişikliyini azaltsaq da, Xəzərin səviyyəsi düşəcək.

Azərbaycan nə itirəcək?

Limanlar və neft terminalları

Səviyyənin düşməsi gəmilərin girişini çətinləşdirir. Daşıma tutumu azalır, dərinləşdirmə işlərinə xərc artır. Reuters agentliyinin məlumatına görə, Bakı limanı və Dubəndi neft terminalı artıq problemlərlə üzləşir: yükləmə həcmləri düşür, əlavə dərinləşdirmə tələb olunur.

Ekosistemlər və balıqlar

Dayaz suların quruması neçə sahəni vurur:

• Nərəgahlar və miqrasiya yolları — nərə balıqları üçün kritik sahələr itirilir.

• Su-bataqlıq zonaları — sahil zolağında biotop itkisi.

• Xəzər suitisi — buzlaqların və sahil zonalarının azalması cinsin sayını düşürür.

2025-ci il tədqiqatına görə, səviyyənin düşməsi artıq mövcud antropogen təzyiqləri (çirklənmə, qanunsuz ov) gücləndirərək biomüxtəlifliyi daha da azaldır.

Sağlamlıq və toz-duz təhlükəsi

Quruyan dibdə duz və incə toz yığılır. Külək bunları qaldırır və nəfəs alınmasına səbəb olur. Aral dənizində bu, əhali üçün ciddi tənəffüs xəstəlikləri gətirdi. Communications Earth & Environment məqaləsində Xəzər üçün də analoji risklər qeyd olunur.

Çıxış yolu varmı?

İnfrastruktur adaptasiyası

Limanları və terminalları yenidən planlaşdırmalıyıq. Dərinləşdirmə işlərini optimallaşdırmaq, kiçik dərinliklərə uyğunlaşmaq, yük daşıma sxemlərini dəyişmək lazımdır. Logistikada dəniz-dəmir yolu-avtomobil hibrid sxemlərinə keçmək gərəkir ki, dəniz nəqliyyatının məhdudiyyətlərinə az asılı olaq.

Ekoloji tədbirlər

2025-ci il elmi məqaləsində təklif olunur ki, mühafizə olunan ərazilərin sərhədləri "dinamik" olsun — yəni ekosistemlərin və növlərin yerdəyişməsi ilə birlikdə "hərəkət etsin". Su-bataqlıq sahələrinin bərpası bioçeşidliliyi qoruyacaq və su keyfiyyətini yaxşılaşdıracaq.

Nərə balıqlarının qorunması və əlavə stressorlara (çirklənmə, brakonyerlik) qarşı nəzarət gücləndirilməlidir, çünki səviyyənin düşməsi digər təhlükələrin təsirini artırır.

Regional əməkdaşlıq

Volqa Xəzərə gələn suyun 80%-ni verdiyi üçün, su balansını sabitləşdirmək üçün çay hövzələrində su istifadəsinin idarə edilməsi və dövlətlərarası razılaşma şərtdir. Reuters agentliyi xəbər verir ki, sahilyanı ölkələr birgə monitorinq planlaşdırırlar. Bu, məlumat mübadiləsi və hidrometeoroloji izləmədir.

İqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizə

Elmi işlər göstərir ki, əsas uzunmüddətli səbəb istiləşmə → buxarlanmanın artmasıdır. Qlobal emissiyaların azaldılması olmadan trendin tam şəkildə dəyişməsi gözlənilmir. Lakin hətta emissiya azaldılsa belə, adaptasiya tədbirləri hər halda vacibdir.

Nəticə

Xəzərin səviyyəsinin düşməsi artıq bir fakt, və tendensiya sürətlənir. Azərbaycan üçün bu ən çox liman-logistika və neft-qaz infrastrukturuna, həmçinin sahil ekosistemlərinə təhlükə yaradır.

Həll strategiyası iki istiqamətdə olmalıdır: birincisi — infrastruktur və ekoloji adaptasiya (liman modernizasiyası, dinamik ƏƏTM, biomüxtəlifliyin qorunması), ikincisi — regional su balansı və qlobal iqlim gündəliyi üzrə əməkdaşlıq. Yalnız bu yolla Xəzərin gələcəyini və Azərbaycanın maraqlarını qoruya bilərik.