Earthling - Gələcəyin Ünsiyyət Protokolu: Niyə Bəşəriyyətə və Süni İntellektə Yeni "Universal Dil" Lazımdır?

Müasir dünyada kommunikasiya xətaları qlobal iqtisadiyyata, diplomatiyaya və texnoloji inkişafa milyardlarla dollara başa gəlir. Təbii dillərin qeyri-müəyyənliyi Süni İntellekt (Sİ) dövründə ən böyük maneəyə çevrilir. Bəs həll yolu nədir? Bəlkə də azərbaycan, ingilis, çin, rus və s. dillər kifayət deyil və bizə riyazi dəqiqliyə malik yeni bir "Yerli Dili" lazımdır.

2017-ci ildə "Facebook"un Süni İntellekt Araşdırma Laboratoriyasında (FAIR) qəribə bir hadisə baş verdi. İki süni intellekt agenti – Bob və Elis – ticarət oyunu oynamaq üçün proqramlaşdırılmışdı. Lakin qısa müddət sonra onlar insanlara məlum olan ingilis dilindən imtina edərək, öz aralarında yaratdıqları, kənardan mənasız görünən, lakin daha səmərəli olan yeni bir dildə ünsiyyət qurmağa başladılar. Tədqiqatçılar prosesi dayandırmaq məcburiyyətində qaldılar, çünki nəzarəti itirmişdilər. Bu hadisə sadəcə bir texniki nasazlıq deyildi; bu, insan dillərinin – istər ingilis, istər rus, istərsə də çin dilinin – rəqəmsal era üçün nə qədər səmərəsiz və arxaik olduğunun bariz sübutu idi.

Təbii Dillərin "Boz Zonaları" və Biznes Riskləri

İnsan dilləri emosiyaları ifadə etmək, şeir yazmaq və ya gündəlik söhbətlər üçün mükəmməl ola bilər, lakin onlar dəqiqlik tələb edən sahələrdə – hüquq, proqramlaşdırma və beynəlxalq münasibətlərdə – ciddi boşluqlara malikdir.

Sİ sahadə ekspert və sahibkarı Teymur Kuseba bu problemi "təbii dillərin məntiqsizliyi" kimi xarakterizə edir. Bir sözün kontekstdən asılı olaraq onlarla fərqli məna daşıması, qrammatik istisnaların bolluğu və tələffüz-yazılış arasındakı fərqlər (məsələn, ingilis dilindəki "ough" hərfləşməsinin çoxsaylı oxunuş formaları) həm insanlar, həm də maşınlar üçün xaos yaradır.

Tarix tərcümə xətalarının yaratdığı fəlakətlərlə doludur. 2003-cü il İraq müharibəsi ərəfəsində və ya 2017-ci ildə Şimali Koreya ilə ABŞ arasındakı gərginlikdə "ehtimal" və "təhdid" kimi sözlərin səhv təfsiri geosiyasi böhranları dərinləşdirmişdi. Biznes dünyasında isə bu cür anlaşılmazlıqlar müqavilələrin pozulmasına və tərəfdaşlıqların bitməsinə səbəb olur.

Niyə Kodlaşdırma Dilləri ilə Danışmırıq?

Proqramlaşdırma dilləri (Python, Java və s.) təbii dillərin bu çatışmazlıqlarını aradan qaldırmaq üçün yaradılıb. Onlar formal, dəqiq və birmənalıdır. Lakin insanlar gündəlik həyatda "if/else" məntiqi ilə danışa bilməzlər. Burada dilemma yaranır: Təbii dillər Sİ üçün çox qarışıqdır, proqramlaşdırma dilləri isə insanlar üçün çox qurudur.

Teymur bu iki qütb arasında körpü rolunu oynayacaq yeni bir "universal dilin (və ya "Earthling Language" – ümüm-dünya Dili) yaradılmasını təklif edirlər.

Mövcud Süni Dillərin Məhdudiyyəti: 'Burada və İndi' Tələsi

Əlbəttə, inkar etmək olmaz ki, tarix boyu və xüsusən də müasir dövrdə kinematoqrafiya, elmi fantastika (məsələn, "Klingon" və ya "Elvish") və ya xüsusi qrupların məxfilik ehtiyacları üçün çoxsaylı süni dillər yaradılmışdır. 

Lakin onların hamısını birləşdirən və qlobal səviyyədə qəbul edilməsinə mane olan ortaq bir fundamental problem var: onlar yalnız "burada və indi" mövcud olan dar çərçivəli məsələləri həll etmək üçün dizayn edilib. Nə bu süni layihələr, nə də xaotik şəkildə formalaşan təbii dillər yüz illər sonrakı inkişaf perspektivini nəzərə almır. 

Mövcud linqvistik sistemlərin heç biri bəşəriyyətin gələcək kosmik ekspansiyası, qalaktikalararası miqyaslanma və ya digər şüurlu varlıqlarla (yadplanetli zəka ilə) universal kommunikasiya arxitekturasını qurmaq potensialına malik deyil.

Həll Yolu: Məntiqi və İstisnasız Dil

Təklif olunan yeni dilin əsas məqsədi ünsiyyəti sürətləndirmək və anlaşılmazlığı sıfıra endirməkdir. Bu dilin əsas prinsipləri aşağıdakı kimi təsəvvür edilir:

• Fonetik Dəqiqlik: Yazıldığı kimi oxunan və eşidildiyi kimi yazılan bir sistem. Səssiz hərflər və ya mürəkkəb diftonglar yoxdur.
• Birmənalılıq: Sinonimlər, antonimlər və omonimlərin ləğvi. Hər bir söz yalnız bir konkret mənanı ifadə edir. Bu, hüquqi sənədlərdə və texniki tapşırıqlarda mütləq dəqiqlik deməkdir.
• İstisnasız Qrammatika: Mövcud dillərdəki "qaydanı pozan istisnalar" ləğv edilir. Qaydalar riyazi düsturlar kimi universal və dəyişməzdir.
• Sİ ilə İnteqrasiya: Bu dil elə strukturlaşdırılmalıdır ki, əlavə təlimə ehtiyac olmadan həm insanlar, həm də süni intellekt tərəfindən anlaşılsın.

Leksikondan Daha Çox: Earthling İnfrastrukturu və Riyazi Dəqiqlik

"Earthling" layihəsini ənənəvi süni dillərdən fərqləndirən əsas cəhət onun sadəcə bir ünsiyyət vasitəsi deyil, tamhüquqlu bir infrastruktur və ekosistem kimi dizayn edilməsidir. Bu sistem, qlobal proqram təminatı layihələri kimi, tarixi versiyaların izlənilməsi (version control) və hərtərəfli texniki sənədləşdirməyə malik olacaq. Onun formalaşması subyektiv seçimlərə deyil, sadə və anlaşılan riyazi qaydalara, özünəməxsus aksiomlara əsaslanır.

Təbii dillərdə adi bir söz – məsələn, "xiyar" – kontekstdən asılı olaraq tərəvəz, metafora və ya hətta təhqir kimi müxtəlif mənalara yozula bildiyi halda, bu yeni ekosistemdə semantik xaos yolverilməzdir. Cəbr və həndəsədə "2" rəqəmi hər zaman dəyişməz və konkret riyazi dəyər olduğu kimi, "Earthling" infrastrukturunda da hər bir element birmənalı, sabit və riyazi dəqiqliklə təsdiqlənmiş nəticəyə xidmət edir.

Qlobal İqtisadiyyat və Kosmos Erasi Üçün Yeni Standart

Təsəvvür edin ki, BMT və ya böyük texnologiya şirkətləri bu yeni dili "ikinci rəsmi dil" kimi qəbul edir. Bu, sadəcə dilçilik məsələsi deyil, həm də iqtisadi səmərəlilik məsələsidir:

• Tərcümə xərclərinin azalması: Qlobal biznesdə sənədləşmə və kommunikasiya xərcləri kəskin azalacaq.
• Sİ İnqilabı: Maşınlar insan əmrlərini 100% dəqiqliklə yerinə yetirəcək, "hallusinasiya" (Sİ-nin səhv məlumat uydurması) riski minimuma enəcək.
• Gələcək Perspektivlər: Bəşəriyyət Marsa və ya digər planetlərə səyahət etməyə hazırlaşdığı bir dövrdə, müxtəlif millətlərdən ibarət ekipajın və onların idarə etdiyi robotların vahid, xətasız bir protokolla ünsiyyət qurması həyati əhəmiyyət kəsb edəcək.

Nəticə

Dil canlı orqanizmdir və o, texnoloji tərəqqi ilə ayaqlaşmalıdır. Mövcud təbii dillərimiz mədəni irsimiz kimi qalacaq, lakin qlobal problemlərin həlli, elmi tərəqqi və Süni İntellektlə effektiv əməkdaşlıq üçün bizə yeni alət lazımdır. Məntiqə əsaslanan, istisnasız və universal bir dil – bəşəriyyətin növbəti böyük innovasiyası ola bilər.

Süni intellektin bizi "səhv başa düşməməsi" üçün bəlkə də ona ingilis dilini öyrətmək əvəzinə, özümüz daha məntiqli bir dildə danışmağa başlamalıyıq.