Elmdə qadınların rolu: Nailiyyətlər və bərabərsizlik necə aradan qaldırılacaq?

Elmdə qadınların artan iştirakı

Son illərdə qadınların elmdə iştirakı əhəmiyyətli dərəcədə artıb. 2022-ci ildə qadınlar bütün aktiv tədqiqatçıların 41%-ni təşkil edib. ABŞ-da isə 2023-cü ildə yeni elmi və mühəndislik doktorantlarının 44%-i qadınlardan ibarət olub. Bu, elm sahəsində qadınların artan iştirakının bariz nümunəsidir.

Təbii elmlərdə müəlliflik mövqelərində gender fərqləri

Nature Index-in 2025-ci il məlumatlarına görə, təbii elmlərdə qadınlar ilk müəllif mövqelərinin 29%-ni, son müəllif mövqelərinin isə 17%-ni tutub. İlk müəllif mövqeyi adətən ən çox işi görən tədqiqatçıya, son müəllif mövqeyi isə əsas tədqiqatçıya (principal investigator) verilir. Bu mövqelər karyera imkanları, qrantlar və akademik nüfuz üçün çox önəmlidir.

Sahələr üzrə vəziyyət

Sağlamlıq elmlərində qadınların payı daha yüksəkdir: 2025-ci ildə sağlamlıq elmləri məqalələrində ümumi müəlliflərin 41%-i, ilk müəlliflərin 44%-i, son müəlliflərin isə 31%-i qadınlardan ibarət olub. Pediatriya sahəsində isə qadınlar ilk müəlliflərin 62%-ni, son müəlliflərin 45%-ni təşkil edir.

Digər tərəfdən, fiziki elmlərdə qadınların payı daha azdır. 2025-ci ildə fiziki elmlərdə qadınlar ilk müəlliflərin 20%-ni, son müəlliflərin isə 13%-ni təşkil edib. Kvant fizikasında isə bu göstəricilər daha aşağıdır: ilk müəlliflərdə 15%, son müəlliflərdə isə 9%.

Gender bərabərsizliyinin səbəbləri və nəticələri

Ekspertlər bildirirlər ki, kişilər potensiala görə, qadınlar isə faktiki nailiyyətlərə görə qiymətləndirilir. Bu, qadınların son müəllif mövqelərində az təmsil olunmasının əsas səbəblərindən biridir. Bundan əlavə, bəzi ölkələrdə məlumatların natamamlığı və müxtəlif elmi sahələrdə müəlliflik ənənələrinin fərqli olması da vəziyyəti çətinləşdirir.

Ümidverici perspektivlər

Qadınların elmdə iştirakı artmaqda davam edir və xüsusilə sağlamlıq elmlərində onların rolu güclənir. Lakin təbii və fiziki elmlərdə gender bərabərsizliyi hələ də qalmaqdadır. Bu fərqliliklərin aradan qaldırılması üçün əlavə dəstək və təşəbbüslər tələb olunur.

Bu rəqəmlər göstərir ki, qadınların elmdəki mövqelərinin gücləndirilməsi həm elmin inkişafı, həm də cəmiyyətin ədalətli inkişafı üçün vacibdir.