Niyə ASEAN-də süni intellekt iqtisadi bərabərsizliyi daha da artırır?

Süni intellekt və ASEAN iqtisadiyyatı

ASEAN (Association of Southeast Asian Nations) — Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyası deməkdir. Bu, regionda iqtisadi artımı sürətləndirmək, sosial tərəqqini və mədəni inkişafı təşviq etmək, həmçinin regional sülh və sabitliyi qorumaq məqsədilə 8 avqust 1967-ci ildə yaradılmış hökumətlərarası təşkilatdır. Hazırda 10 üzvü var: İndoneziya, Malayziya, Filippin, Sinqapur, Tayland, Bruney, Vyetnam, Laos, Myanma və Kamboca. Şərqi Timorun da qoşulması gözlənilir.

Cənub-Şərqi Asiyada süni intellekt (AI) iqtisadi inkişafda yeni mərhələ açır. Lakin bu texnoloji sıçrayış regionda mövcud olan iqtisadi və rəqəmsal fərqləri daha da artırır. Malayziya, Sinqapur və Vyetnam AI tətbiqində liderlik edir və qlobal elektron təchizat zəncirinə daha sıx bağlıdır. Digər ASEAN ölkələri isə bu rəqəmsal inkişafa tam qoşula bilmir.

Rəqəmsal infrastruktur və iqtisadi bərabərsizlik

2025-ci ilin iyulunda Economic Research Institute for ASEAN and East Asia (ERIA) tərəfindən aparılan araşdırma göstərir ki, ASEAN ölkələri arasında rəqəmsal infrastruktur və hazırlıq baxımından böyük fərqlər mövcuddur. Şəhər mərkəzləri daha yaxşı infrastruktur və istedad axınına malik olduğu üçün AI-dan daha çox faydalanır. Bu isə resursları məhdud olan ölkələrin innovasiya və rəqabət qabiliyyətində geri qalmasına səbəb olur.

Əmək bazarında qütbləşmə riski

AI-nin tətbiqi əmək bazarında da ciddi dəyişikliklər yaradır. Manila əsaslı CirroLytix şirkətinin təsisçisi Dominic Ligot-un sözlərinə görə, yüksək ixtisaslı, AI ilə tamamlayıcı işçilər daha yüksək maaşlar alacaq, lakin rutin xidmət sahəsində çalışanlar avtomatlaşdırma nəticəsində iş yerlərini itirə bilər. Bu vəziyyət sosial gərginliyi artırmaq potensialına malikdir.

İqtisadi artım və AI tələbatı

Fransız investisiya bankı Natixis-in proqnozuna görə, 2026-cı ilin ilk yarısında Asiya ölkələrinin ÜDM artımı sürətlənəcək. AI ilə bağlı yarımkeçirici və digər texnoloji məhsullara tələbat artacaq. Lakin bu artım əsasən qlobal təchizat zəncirinə bağlı ölkələr üçün əlçatan olacaq.

Ekspertlərin fikirləri və gələcəyə baxış

Asia Decoded, CirroLytix və OCBC bank kimi təşkilatların mütəxəssisləri bildirirlər ki, AI-nin tətbiqi yalnız təchizat zəncirinə bağlı ölkələrlə məhdudlaşmır. Lakin rəqəmsal hazırlıq fərqləri bu texnologiyanın bərabər paylanmasına mane olur. Carnegie Endowment for International Peace isə AI investisiyalarının sosial və ekoloji xərclərinin müzakirədə olmadığını qeyd edir.

İnsanların gündəlik həyatına təsiri

Bu texnoloji fərqlər insanların gündəlik həyatında da özünü göstərir. Sinqapur və Malayziyada yüksək ixtisaslı işçilər yeni imkanlar əldə edir, amma Laos və Timor-Leste kimi ölkələrdə əhalinin böyük hissəsi rəqəmsal infrastrukturun zəifliyi səbəbindən AI-nin faydalarından məhrum qalır. Bu isə sosial bərabərsizliyi dərinləşdirir və gələcəkdə daha böyük iqtisadi uçurumlara yol açır.

Süni intellekt Cənub-Şərqi Asiyada böyük potensiala malik olsa da, onun gətirdiyi faydaların bərabər paylanması üçün rəqəmsal infrastrukturun gücləndirilməsi və sosial siyasətlərin yenidən nəzərdən keçirilməsi vacibdir.