Qlobal Sağlamlıq Böhranı: Pandemiya və Maliyyə Çətinlikləri Niyə Artır?

Qlobal sağlamlıq hədəfləri və reallıq

2015-ci ildə beynəlxalq ictimaiyyət 2030-cu ilə qədər AIDS, vərəm, malyariya və digər yoluxucu xəstəliklərin epidemiyalarını dayandırmaq, universal sağlamlıq xidmətinə çıxışı təmin etmək öhdəliyi götürdü. BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin üçüncüsü sağlam həyat və rifahı hədəfləyirdi. O dövrdən sonra yeni HIV yoluxmaları azaldı, universal sağlamlıq xidmətinə çıxış artmağa başladı, lakin bu artım 2015-dən əvvəlki dövrə nisbətən daha yavaş oldu.

Pandemiya və müharibələrin təsiri

COVID-19 pandemiyası, müharibələr və digər amillər nəticəsində qlobal orta ömür uzunluğu ilk dəfə onilliklər ərzində azalmağa başladı. Poliomielit, əvvəllər yox olmağa yaxın olan xəstəlik, yenidən yayılmağa başladı. 2016-cı ildən bəri malyariya hallarının artması müşahidə olunur. Bu geriləmə sağlamlıq sahəsində əldə edilmiş irəliləyişləri təhlükəyə atır.

Maliyyə böhranı və Afrika perspektivi

Nature Health jurnalının redaksiyası sağlamlıq tədqiqatlarını siyasət və praktikaya bağlamağı əsas məqsəd seçib. Dünyada sağlamlıq maliyyələşdirilməsində “misli görünməmiş böhran” yaşanır. Məsələn, 2021-ci ildə Afrikada sağlamlıq üçün 80 milyard ABŞ dolları ayrılmışdı, lakin 2025-ci ilə qədər bu rəqəm 40 milyard ABŞ dollarından aşağı düşəcək. Bu, qitənin sağlamlıq sistemlərinin ciddi maliyyə çatışmazlığı ilə üzləşəcəyini göstərir.

Özəl sektor və süni intellektin rolu

Calestous Juma Elm Liderliyi Təqaüdçüləri öz tövsiyələrində özəl sektorun sağlamlıq tədqiqatlarını idarə etməsini və uzunmüddətli dəstək verməsini vurğulayır. Eyni zamanda, biznes sektoru süni intellekti sağlamlıq sahəsində sürətlə inkişaf etdirir. Böyük dil modelləri (LLM) aşağı və orta gəlirli ölkələrdə diaqnostika və qərar qəbuletməni yaxşılaşdırır. Süni verilənlər isə real məlumat çatışmazlığını aradan qaldıra bilər və etik baxımdan daha az məhdudiyyətə malikdir.

Çətinliklər və gələcəyə baxış

Lakin LLM-lərin geniş tətbiqi üçün rəqəmsal infrastruktur və qanunvericilik hələ kifayət qədər inkişaf etməyib. Bu texnologiyaların təsirini qiymətləndirmək üçün müstəqil tədqiqatlara, o cümlədən təsadüfi kontrollu sınaqlara və iqtisadi analizlərə ehtiyac var. Sağlamlıq sahəsində maliyyə və texnoloji böhranlar insan həyatına birbaşa təsir edir, xüsusən də resurs məhdud ölkələrdə.

Bu vəziyyət qlobal ictimaiyyətin sağlamlıq sahəsində verdiyi vədlərin nə dərəcədə real olduğunu yenidən düşünməyə vadar edir. Mənbədə Azərbaycanın sağlamlıq sistemi və prezident İlham Əliyev barədə məlumat yoxdur və buna görə də bu mövzu məqalədən çıxarılıb.