Rəqəmsal valyutalar nədir və kriptovalyutalardan necə fərqlənir?

Dünya pulla bağlı yeni mərhələyə daxil olur. Uzun müddət “rəqəmsal pul” anlayışı daha çox kriptovalyutalarla assosiasiya olunurdu. Lakin son illərdə hökumətlər, mərkəzi banklar və beynəlxalq maliyyə institutları bu mövzuya başqa prizmadan baxmağa başlayıblar: söhbət artıq təkcə Bitcoin və ya Ethereum-dan yox, dövlət tərəfindən buraxılan rəqəmsal valyutalardan — yəni CBDC-lərdən (Central Bank Digital Currency, mərkəzi bank rəqəmsal valyutası) gedir.

Ən vacib fərq budur: hər kriptovalyuta rəqəmsal aktivdir, amma hər rəqəmsal valyuta kriptovalyuta deyil. Bu fərq yaxın illərdə təkcə maliyyə sektorunu deyil, dövlət idarəçiliyini, ödəniş infrastrukturunu, biznes xərclərini və vətəndaşın gündəlik maliyyə davranışını dəyişə bilər.

Rəqəmsal valyuta nədir?

Rəqəmsal valyuta fiziki kağız və ya metal formada olmayan, elektron mühitdə mövcud olan pul vahididir. Bu anlayış çox genişdir və üç əsas qrupu əhatə edir:

Birincisi, bank hesablarımızdakı adi elektron pullar və rəqəmsal qalıqlardır. Bunlar artıq bu gün istifadə etdiyimiz “rəqəmsal pul”un ən yayılmış formasıdır.

İkincisi, özəl sektorun yaratdığı rəqəmsal aktivlərdir — məsələn, kriptovalyutalar və stablecoin-lər.

Üçüncüsü, mərkəzi bankların buraxdığı rəqəmsal valyutalardır — CBDC-lər. Bunlar milli valyutanın rəqəmsal forması sayılır və hüquqi baxımdan mərkəzi bank öhdəliyidir. Federal Reserve CBDC-ni ictimaiyyət üçün mövcud ola biləcək “ən təhlükəsiz rəqəmsal aktiv” kimi xarakterizə edir, çünki burada kommersiya bankı riskindən fərqli olaraq birbaşa mərkəzi bank öhdəliyi mövcuddur.

Sadə dillə desək, əgər adi bank kartı ilə etdiyiniz ödəniş bank sistemindəki vasitəçilər üzərindən keçirsə, CBDC modelində vətəndaş birbaşa dövlət tərəfindən tanınan rəqəmsal milli puldan istifadə edə bilər. Bunun texniki modeli ölkədən ölkəyə fərqlənə bilər, amma ideyanın mərkəzində məhz budur.

Kriptovalyutalarla əsas fərqlər

Kriptovalyuta ilə dövlət rəqəmsal valyutasını eyni şey hesab etmək ciddi səhvdir.

Kriptovalyutalar adətən mərkəzsizləşdirilmiş olur, qiyməti sərbəst bazarda formalaşır, emissiyası dövlət tərəfindən idarə edilmir və hüquqi statusu ölkədən ölkəyə dəyişir. Bitcoin bunun ən tanınmış nümunəsidir.

CBDC-lər isə əksinə, mərkəzi bank tərəfindən buraxılır, milli valyutanın rəqəmsal formasıdır, nominal dəyəri dövlət pul vahidinə bağlanır və pul-kredit siyasəti, ödəniş təhlükəsizliyi, maliyyə inklüzivliyi kimi məqsədlərlə yaradılır.

Fərqi daha sadə formada belə ifadə etmək olar:

• Bitcoin – dövlətə aid deyil, bazar aktividir.
• Rəqəmsal avro / rəqəmsal rubl / mümkün rəqəmsal manat – dövlətə aid pulun rəqəmsal formasıdır.
• Stablecoin – çox vaxt özəl şirkətin buraxdığı və müəyyən aktivə bağlanan rəqəmsal vasitədir, amma mərkəzi bank pulu deyil. 

Yəni kriptovalyuta daha çox alternativ maliyyə ekosisteminin məhsuludur, CBDC isə mövcud pul sisteminin dövlət tərəfindən rəqəmsallaşdırılmış davamıdır.

Dünyada rəqəmsal valyutalar: hansı analoqlar var?

CBDC mövzusu artıq nəzəri müzakirə mərhələsini çoxdan keçib. Atlantic Council-un izləmə platformasına görə, hazırda 137 ölkə və valyuta ittifaqı CBDC-ni araşdırır, bunların 72-si inkişaf, pilot və ya buraxılış kimi daha irəli mərhələdədir. Həmçinin 49 pilot layihə mövcuddur, 3 ölkə isə CBDC-ni artıq tam istifadəyə verib.

Artıq işə salınmış nümunələr

Baham adaları – Sand Dollar. Sand Dollar Baham dollarının rəqəmsal versiyasıdır və Mərkəzi Bank tərəfindən səlahiyyətli maliyyə institutları vasitəsilə dövriyyəyə buraxılır. IMF bunu 2020-ci ildə istifadəyə verilmiş dünyanın ilk CBDC-lərindən biri kimi qeyd edir.

Yamayka – JAM-DEX. Bank of Jamaica JAM-DEX-i ölkənin CBDC-si kimi təqdim edir. Layihə adlandırma və ictimai tanıtım mərhələsindən sonra real ödəniş ekosisteminə daxil edilib.

Nigeriya – eNaira. eNaira Nigeriya Mərkəzi Bankının rəqəmsal nairasıdır və 25 oktyabr 2021-ci ildə rəsmi istifadəyə verilib. IMF bunu Afrikada ilk CBDC-lərdən biri kimi qiymətləndirib.

Pilot və ya inkişaf mərhələsində olan əsas layihələr

Avrozonada rəqəmsal avro. ECB 2025-ci ilin oktyabrında layihəni növbəti mərhələyə keçirdiyini açıqlayıb. ECB-yə görə, əgər qanunvericilik 2026-cı ildə qəbul olunsa, pilot 2027-də başlaya və potensial ilk emissiya üçün 2029-cu il hədəf ola bilər.

Böyük Britaniyada rəqəmsal funt. Bank of England bildirir ki, rəqəmsal funt üzrə hələ yekun qərar verilməyib. Layihə hazırda dizayn mərhələsindədir və 2026-cı ildə növbəti qərar gözlənilir.

Kanadada rəqəmsal Kanada dolları. Bank of Canada rəqəmsal dolları “lazım olarsa hazır olmaq üçün” araşdırdığını deyir. Başqa sözlə, layihə ehtiyat hazırlıq logikasındadır, dərhal buraxılış qərarı yoxdur.

Yaponiyada CBDC pilotu. Bank of Japan 2025-ci ildə pilot proqram üzrə irəliləyiş hesabatları yayımlayıb və institusional çərçivə üzərində işi davam etdirir.

Rusiyada rəqəmsal rubl. Rusiya Mərkəzi Bankı 2025-ci ildə pilotun genişləndirildiyini, böyükmiqyaslı tətbiqin isə mərhələli şəkildə 1 sentyabr 2026-dan başlamasının planlaşdırıldığını açıqlayıb.

ABŞ-da vəziyyət fərqlidir. Federal Reserve CBDC-ni araşdırsa da, ABŞ-da dövlət rəqəmsal dollarının tətbiqi ilə bağlı siyasi və institusional konsensus yoxdur. 2025-ci ildə Ağ Ev rəqəmsal maliyyə texnologiyası üzrə yeni xətti elan edib, lakin bu, retail CBDC-nin işə salınması anlamına gəlmir.

Bu mənzərə bir şeyi göstərir: dünya vahid model seçməyib. Bəzi ölkələr CBDC-ni artıq dövriyyəyə buraxır, bəziləri texniki hazırlıq görür, bəziləri isə hələ risk-fayda balansını hesablayır.

Nəticə

Rəqəmsal valyuta ilə kriptovalyuta arasındakı fərq, əslində, dövlət ilə bazar arasındakı fərqdir. Kriptovalyuta alternativ maliyyə ideologiyasıdır. CBDC isə dövlət pulunun rəqəmsal təkamülüdür. Dünyada artıq bəzi ölkələr bu mərhələyə keçib, böyük iqtisadiyyatlar isə son modelini formalaşdırır.