Blokçeyn Şəbəkələrində Mərkəzləşmə Problemi: Niyə Narahatlıqlar Artır?

Blokçeyn şəbəkələrində kritik mərkəzləşmə

Bitcoin, Ethereum və Solana kimi böyük blokçeyn şəbəkələrində mərkəzləşmə səviyyəsi fərqli formalarda mövcuddur. Bitcoin üçün kritik koordinasiya həddi üç blok istehsalçısıdır, Ethereum üçün isə üç staking entitəsi əsas rol oynayır. Solana isə bu göstəricidə daha yüksək həddə – 18-19 delegasiya edilmiş stake validatoru ilə fərqlənir.

Bitcoin və Ethereum-da mərkəzləşmənin miqyası

Bitcoin blok istehsalının təxminən 59.04%-i yalnız üç əsas mining hovuzu – Foundry USA, AntPool və F2Pool tərəfindən idarə olunur. Bu, şəbəkənin qısa müddətli blok seçimi və senzura riskini artırır, lakin hardware-in sonrakı idarəsi daha dispersivdir. Ethereum-da isə Lido staking protokolu 21.17% paya sahibdir, SSV 16.56%, Binance isə 7.77% paya malikdir. Ethereum validatorlarının təxminən 50.17%-i Geth client proqramından istifadə edir. Ethereum nodlarının təxminən 14-20%-i Amazon Web Services (AWS) platformasında yerləşir, bu da əlavə infrastruktur mərkəzləşməsi yaradır.

Solana şəbəkəsində stake və hostinq konsentrasiyası

Solana stake-in 45.70%-i əsasən iki böyük data mərkəzi – TeraSwitch və Latitude tərəfindən hostinq olunur. Solana validatorlarının təxminən 92%-i Agave/Jito proqram təminatından istifadə edir. Solana Foundation-un 2025-ci ilin iyun hesabatına görə, şəbəkənin Nakamoto əmsalı 20 olub, 2026-cı ilin sentyabrında isə bu rəqəm 18-ə düşüb. Bu göstərici, Solana şəbəkəsində blok senzurası və konsensusun pozulması üçün daha çox validatorun koordinasiyasının lazım olduğunu göstərir.

Şəbəkələrin təhlükəsizliyi və azadlığı üçün risklər

Bitcoin nodlarının təxminən 48-63%-i Tor şəbəkəsi arxasında fəaliyyət göstərir ki, bu da anonimliyi artırsa da, nodların coğrafi yayılmasını və görünürlüğünü təsir edir. Ethereum validatorlarının çıxış prosesi məhdudlaşdırılıb və bu, şəbəkənin çevikliyinə təsir göstərir. Solana bazar kapitalı təxminən 60.9 milyard ABŞ dolları (təxminən 103 milyard AZN) olmaqla, bazarda 7-ci yerdədir, lakin son 24 saat ərzində 1.95% dəyər itirib.

Ekspertlərin narahatlıqları və gələcək perspektivlər

Mütəxəssislər bildirirlər ki, Ethereum staking entitələrinin dəqiq sayı və Solana stake paylarının tam paylanması hələ tam aydın deyil. Bu, şəbəkələrin şəffaflığı və təhlükəsizliyi üçün əlavə suallar yaradır. Blokçeyn texnologiyasının əsas məqsədi olan mərkəzləşmədən azadlıq, bu tendensiyalarla risk altındadır.

İnsanlar və bazar üzərində təsiri

Bu mərkəzləşmə tendensiyası istifadəçilərin şəbəkələrə olan etibarını azalda bilər. Eyni zamanda, böyük stake və nod konsentrasiyası bazar iştirakçılarının qərarlarına təsir edir və rəqabəti məhdudlaşdıra bilər. Solana-nın 24 saatlıq ticarət həcmi təxminən 3.05 milyard ABŞ dolları (təxminən 5.2 milyard AZN) olmaqla aktiv ticarətə baxmayaraq, qiymət dalğalanmaları davam edir.

Blokçeyn şəbəkələrinin gələcəyi üçün mərkəzləşmənin qarşısını almaq və daha demokratik paylanma mexanizmləri qurmaq vacibdir. Əks halda, bu texnologiyanın əsas üstünlükləri – təhlükəsizlik, şəffaflıq və azadlıq – ciddi təhlükə altına düşəcək.