Rusiyanın "perimetr" ("ölü əl"): nüvə qüvvələrinin avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemi

"Perimetr" sistemi (Qərbdə "Dead Hand" və ya "Ölü Əl" kimi tanınır), Rusiyanın strateji nüvə qüvvələrinin avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemidir. Bu sistem, nüvə müharibəsi zamanı ölkə rəhbərliyi və komanda mərkəzləri məhv edildikdə belə, cavab nüvə zərbəsinin endirilməsini təmin etmək üçün yaradılıb.

Məqsədi

Düşmənin qəfil nüvə hücumu nəticəsində ölkənin ali hərbi və siyasi rəhbərliyi (Prezident, Müdafiə Naziri) qərar qəbul edə bilməyəcək vəziyyətə düşərsə, sistem avtomatik işə düşərək bütün qitələrarası ballistik raketlərə start əmri verir.

İşləmə mexanizmi

Sistem daim yer səthindəki radiasiya səviyyəsini, seysmik dalğaları, temperatur dəyişikliklərini və hərbi rabitə kanallarındakı aktivliyi izləyir. Əgər güclü nüvə partlayışları aşkar edilərsə və komanda mərkəzlərindən cavab gəlməzsə, sistem "idarəetmə raketlərini" havaya buraxır. Havaya qalxan bu xüsusi raketlər uçuş zamanı Rusiyanın bütün raket şaxtalarına, sualtı qayıqlarına və strateji bombardmançı təyyarələrinə kodlaşdırılmış siqnallar göndərərək onları işə salır.

İnsan müdaxiləsi olmadan cavab zərbəsi mexanizmi

Rusiya tərəfindən yaradılmış “Perimetr” sistemi nüvə hücumu baş verdiyi halda, insan müdaxiləsi olmadan cavab zərbəsinin endirilməsini təmin edən avtomatlaşdırılmış təhlükəsizlik mexanizmidir. Sistem mərhələli və sərt məntiqə əsaslanan iş prinsipi ilə fəaliyyət göstərir.

Birinci mərhələ: Müşahidə və təhdidin aşkarlanması (sensor sistemi)
Adi vaxtlarda sistem “yuxu” rejimində qalır, lakin müxtəlif sensorlar vasitəsilə fasiləsiz şəkildə məlumat toplayır. Yerüstü stansiyalar seysmik silkələnmələri (partlayış dalğalarını), radiasiya səviyyəsində qəfil artımları və işıq intensivliyini ölçür. Paralel olaraq Baş Qərargah və strateji mərkəzlər arasında rabitə kanalları izlənilir. Əgər bu əlaqələr kəsilərsə və sensorlar nüvə partlayışına dair siqnallar ötürərsə, sistem təsdiqləmə mərhələsinə keçir.

İkinci mərhələ: Qərarvermə (avtonom məntiq)
Sistem mərkəzi komanda strukturları ilə əlaqə qurmağa çalışır. Aşağıdakı üç şərt eyni vaxtda yerinə yetirilərsə, avtomatik qərar mexanizmi aktivləşir:
— ölkə ərazisində nüvə partlayışları qeydə alınırsa;
— Baş Qərargah və siyasi rəhbərliklə bütün rabitə xətləri tamamilə kəsilərsə;
— sistem əvvəlcədən səlahiyyətli şəxslər tərəfindən “aktiv” rejimə keçirilibsə.

Üçüncü mərhələ: Komanda raketlərinin buraxılması
Yuxarıdakı şərtlər təsdiqləndikdə və komanda mərkəzlərindən cavab alınmadıqda, “Perimetr” yeraltı şaxtalardan 15P011 tipli xüsusi komanda raketlərini buraxır. Bu raketlər nüvə başlığı daşımır; onların əsas yükü güclü radioötürücülərdir. Raketlər hava məkanında hərəkət edərkən yerə doğru fasiləsiz şəkildə “Atəş” kodlu siqnallar yayır.

Dördüncü mərhələ: Ümumi cavab zərbəsi (avtomatik buraxılış)
Havada olan komanda raketlərindən gələn siqnal ölkənin müxtəlif bölgələrində yerləşən bütün nüvə daşıyıcıları — şaxtalardakı raketlər, sualtı qayıqlar və mobil platformalar tərəfindən qəbul edilir. Bu mərhələdə insan faktoru tamamilə istisna olunur: növbətçi heyətin düyməyə basmasına ehtiyac qalmır və sistem avtomatik şəkildə raketlərin buraxılmasını təmin edir.

Bu raketlər hara yönəldilir, hansı hədəflərə və niyə?

Buraxılan raketlər konkret olaraq əvvəlcədən müəyyən edilmiş strateji hədəflərə yönəldilir. Söhbət əsasən potensial rəqibin ərazisində yerləşən nüvə və hərbi infrastrukturdan gedir: qitələrarası ballistik raket şaxtaları, strateji bombardmançı bazaları, hərbi-dəniz qüvvələrinin əsas limanları, komanda-idarəetmə mərkəzləri və kritik sənaye obyektləri. Hədəflər siyahısı əvvəlcədən formalaşdırılır və mütəmadi olaraq yenilənir; sistem buraxılış anında “kim hücum etdi?” sualını vermir, yalnız “ölkə məhv edildimi?” məntiqi ilə işləyir.

Mövcudluğu

Soyuq müharibə dövründə, 1985-ci ildə istifadəyə verilib. Rusiya rəsmiləri sistemin hələ də aktiv olduğunu və mütəmadi olaraq modernləşdirildiyini bildirirlər. 

Bu sistem bir növ "qarşılıqlı məhv" (MAD - Mutual Assured Destruction) doktrinasına əsaslanır və düşməni qəfil hücumdan çəkindirmək məqsədi daşıyır. Bu mexanizm soyuq müharibə dövrünün ən sərt deterrensiya konsepsiyalarından biri kimi qiymətləndirilir və nüvə balansında “son zəmanət” rolunu oynamaq üçün nəzərdə tutulub.

Rusiya nüvə arsenalı və qlobal müqayisə: triada və dünya konteksti

2025-ci il üçün etibarlı təxminlərə görə, Rusiya dünyadakı ən böyük nüvə arsenalına sahib ölkədir. Təxminən 5 400–5 500 nüvə başlığı Rusiya silahlı qüvvələrinin arsenalında olduğuna inanılır (bu rəqəm müxtəlif mənbələrdə azacıq fərqli olur). Bunların bir hissəsi strateji istifadəyə yerləşdirilmiş, bir hissəsi anbarlarda saxlanılan, digər hissəsi isə təmirdən və ya çıxarılmadan keçən başlıqlardır.

Rusiya nüvə triadasının üç komponenti aşağıdakılardır:
— Qitələrarası ballistik raketlər (ICBM) — yerüstü silo və yayılmış nizamlarda yerləşdirilmiş raketlər;
— Balistik raketlərlə təchiz olunmuş sualtı qayıqlar (SLBM) — birbaşa dənizdən hücum qabiliyyəti;
— Strateji bombardmançılar — uzaqmənzilli nüvə daşıyıcı təyyarələr.
Bu üçlük “triada” adlanır və məqsədi nüvə hücumunun hər hansı bir hissəsinə zərbə endirilsə belə cavab zərbəsinin mümkünlüyünü təmin etməkdir.

Bunu qlobal kontekstdə digər nüvə dövlətləri ilə müqayisə etsək, 2025-ci il üçün təxminlər belədir: dünya üzrə təxminən 12 200–12 300 nuclear warheads mövcuddur və bunların təxminən 87 %-i yalnız ABŞ və Rusiyaya məxsusdur.

— Amerika Birləşmiş Ştatları: təxminən 5 100–5 200 başlıq (sahədə yerləşdirilmiş və rezerv daxil olmaqla).
— Çin: təxminən 600 başlıq (sürətlə artır).
— Fransa: təxminən 290 başlıq.
— Böyük Britaniya: təxminən 225 başlıq.
— Hindistan və Pakistan: hər biri təxminən 170-180 başlıq səviyyəsindədir;
— İsrail: hesabatlara görə təxminən 90; Şimali Koreya isə daha kiçik arsenal idarə edir (təxminən 50 başlıq).

Yer kürəsini tam məhv etmək mümkündürmü?

Elmi baxımdan bu gün mövcud olan heç bir nüvə arsenalı Yer planetini fiziki olaraq “parçalamaq” və ya kosmik cisim kimi məhv etmək gücündə deyil. Bunun üçün Ay ölçüsündə obyektin toqquşması və ya Günəş səviyyəsində enerji tələb olunur. 

Lakin mövcud nüvə silahları ilə sivilizasiyanı məhv etmək mümkündür. Təxminlərə görə, cəmi bir neçə yüz strateji nüvə başlığının böyük şəhərlərə, sənaye mərkəzlərinə və kənd təsərrüfatı zonalarına endirilməsi belə qlobal fəlakətə — “nüvə qışı”na səbəb ola bilər: temperaturun kəskin enməsi, günəş işığının azalması, qida zəncirinin çökməsi və milyardlarla insanın həlakı. 

Əgər bəşəriyyətin hazırda mövcud olan bütün nüvə arsenalı (təxminən 12 minə yaxın başlıq) istifadə olunsa, Yer özü qalacaq, okeanlar buxarlanmayacaq və planet orbitindən çıxmayacaq, amma müasir insan sivilizasiyası, dövlət strukturları, qlobal iqtisadiyyat və əhalinin böyük hissəsi faktiki olaraq yox ola bilər.

 Paradoks ondadır ki, nüvə silahlarının “son hədd” kimi mövcudluğu onların istifadəsi üçün yox, məhz istifadə olunmaması üçün yaradılmış ən qorxulu mexanizmdir.